Osadnictwo żydowskie

Z Strona o Żydach lubelskich

Spis treści 1 Osadnictwo żydowskie 2 Kock 3 Lubartów 4 Michów 5 Parczew 6 Międzyrzec Podlaski 7 Piaski 8 Krasnystaw 9 Wojsławice 10 Izbica 11 Szczebrzeszyn 12 Józefów Biłgorajski 13 Tomaszów Lubelski 14 Łaszczów 15 Bełżec 16 Tarnogród 17 Biłgoraj 18 Łęczna 19 Włodawa 20 Chełm 21 Markuszów 22 Kazimierz Dolny 23 Annpol 24 Kraśnik 25 Zaklików 26 Bełżyce

Osadnictwo żydowskie

Osadnictwo żydowskie nie ma zbyt długiej historii na Lubelszczyźnie. Mimo to z biegiem czasu region stał się obszarem działania wielu ruchów religijnych i kulturalnych Żydów polskich. Początki osadnictwa żydowskiego na Lubelszczyźnie poza miastami Chełmem, Lublinem i Kazimierzem sięgają połowy XVI wieku. Wówczas właśnie, wraz z rozwojem rolnictwa nastawionego na eksport zboża, Żydzi stali się ważnym elementem wspierającym zmiany w gospodarce. Ich osadnictwo inicjowała głównie szlachta, zapewniająca im szerokie przywileje gospodarcze i autonomię religijną. Trwające nadal osadnictwo żydowskie w miastach królewskich wywoływało tymczasem silny opór miejscowego mieszczaństwa, które obawiając się konkurencji ze strony obcych wymuszało często przywilej "De non tolerandis Judeis", nakazujący Żydom zamieszkiwanie poza obszarem murów miejskich. Spowodowało to, że w wielu miejscach wytworzyły się z czasem zamknięte gminy żydowskie, rządzące się innymi regułami niż reszta społeczności miejskiej . Ta izolacja miała jednak dla Żydów także pewne pozytywne strony, ułatwiając zachowanie tożsamości kulturalnej i spójności etnicznej. Po paru wiekach stała się jednak przekleństwem. Wytworzenie się osobnych, podmiejskich dzielnic żydowskich nie oznaczało jednak całkowitego odosobnienia ludności chrześcijańskiej i żydowskiej. Obie strony kontaktowały się nieustannie. Na przestrzeni XVI-XVII wieku wytwarzała się z wolna specjalizacja ludności żydowskiej w zakresie handlu i usług: Polska nie była wyjątkiem. Były to zajęcia typowe dla Żydów całej Europy. Rozwój gmin żydowskich został na pewien czas zahamowany przez powstanie chłopskie Chmielnickiego w latach 1648-1654, kiedy to wiele gmin padło ofiara rozruchów. Dotknęły one między innymi Kraśnika, Biłgoraja i Tomaszowa. Ludność żydowska charakteryzowała się dużym przyrostem naturalnym. Sprawiło to, że w wielu miejscowościach proporcje mieszkańców zmieniały się szybko na korzyść Żydów, niektóre zamieszkałe były przez nich już w 50%. Należały do tej grupy w połowie XVIII wieku Głusk, Józefów Ordynacki, Kraśnik, Lubartów i Łęczna. W XIX wieku takich miejscowości było już ponad sto, pojawiły się także zamieszkałe wyłącznie przez Żydów. Za ludźmi przyszła ich kultura. Zaczęto budować bożnice, mykwy, szpitale , cmentarze. W Lublinie otwarto jesziwę, gdzie pobierał naukę m.in. kodyfikator praw talmudycznych Żydów aszkenazyjskich, Mosze Isserle. Działali i inni, na przykład tacy jak wielki obrońca wyznania mojżeszowego, Jaakow z Bełżyc czy propagator wiedzy świeckiej wsród mas ,Israel ben Mosze. Kształcił się u niego m.in. twórca Haskali, Mendelsohn. Ważna rolę w rozwoju kultury żydowskiej odegrali cadykowie chasydzcy i ich dwory, skupiające dużą część życia duchowego. Należeli do nich między innymi Jaakow Icchak Horowic , Szlomo Lejb z Łęcznej,menachem Mendel z Kocka czy Mordechaj Josef Leiner. Reprezentantami kultury świeckiej byli Israel Joszua i Icchak Baszewis Singerowie, związani z Biłgorajem, Icchak Lejbusz Perec z Zamościa czy skrzypek Henryk Wieniawski z Lublina. Życie wspólne dwóch narodowości przez długie wieki układało się poprawnie i zgodnie mimo sporadycznych waśni i niepokojów, obie społeczności potrafiły odnaleźć drogę porozumienia. Sytuacja ta zmieniła się w czasie po roku 1939. Po rozpoczęciu wojny część Żydów zbiegła do ZSRR przekraczając Bug. Pozostali zostali skoncentrowani w gettach. Następnie zgładzono ich na Majdanku i w innych miejscach kaźni .Wielu Polaków z narażeniem życia swojego i swoich bliskich ratowała żydowskich współobywateli a wypadki szmalcownictwa były rzadkie i potępiane przez społeczeństwo oraz jego władze podziemne.

Kock

Otrzymał prawa miejskie w 1417 r. Był własnością biskupią a następnie miastem królewskim. Żydzi zamieszkali w Kocku dopiero w XVII w. Tworzyli silną społeczność. Mieszkał tutaj między innymi cadyk Menachem Mendel Morgenstern który zginął w pierwszych dniach września 1939 r. Większość życia spędził w małej izbie, obok swojego domu modlitw. Przez specjalne okienko podawano mu pożywienie .Wysłuchiwał przez nie modlitw. Do dziś w miasteczku stoi jego dom.Przed wojną istniała tutaj również jesziwa . W Kocku znajduje się kirkut, położony za miastem, a na nim w miejscu ohelu cadyka betonowy grobowiec ( na zdjęciu powyżej ). Można też zobaczyć kilka charakterystycznych macew, zrobionych z głazów narzutowych. Za miastem jest mały kopiec, poświęcony Berkowi Joselowiczowi, żyjącemu w latach 1760 - 1809. Napis na głazie brzmi : "Berek Joselewicz - Józef Berkoowel Berkiewicz ur. w Kretyndze na Litwie w 1760r. Pułkownik Wojsk Polskich, szef szwadronu 5 - ego Pułku Strzelców Konnych Wielkiego Księstwa Warszawskiego, kawaler krzyżów Legii Honorowej i Virtuti Militari. Zginął w bitwie pod Kockiem1809 roku. Tu pochowany. Nie szacherką, nie kwaterką, lecz on krwią dorobił sławy. W stuletnią rocznicę zgonu. 1909."

Lubartów

Miasto było lokowane w 1543, jako własność prywatna. Gmina żydowska była już zorganizowała się w XVI w. Posiadała dwa cmentarze. W roku 1819 utworzono nowy kirkut, który ostatnio uporządkowano, a z pozostałych macew utworzono lapidarium. Z nagrobków można wywnioskować, iż gmina żydowska była zamożna. Żydzi stanowili do ostatnich dni października 1942 ponad 50% ludności Lubartowa. Wówczas właśnie wywieziono żydowskich mieszkańców do obozów zagłady. Z drugiego cmentarza pochodzącego z XVII w. do dziś nic nie pozostało.

Michów

To małe miasteczko, na drodze z Puław do Lubartowa. Po jego żydowskich mieszkańcach niewiele pozostało. Z cmentarza nie pozostało nic, podobnie jak i z bożnicy. Jedynym śladem społeczności żydowskiej w tym miejscu są księgi metrykalne w których odnaleźć można między innymi nazwiska Berengutów i Luksemburgów. 10 maja 1942 roku do Sobiboru przybył transport 2500 Żydów z Michowa, tak zakończyła się historia tej społeczności.

Parczew

Parczew był miastem królewskim lokowanym w 1401 r.Zygmunt August zezwolił w nim na zamieszkiwanie Żydów w roku 1564 r. chociaż gmina żydowska istniała tutaj już dużo wcześniej. Władysław IV w 1633 odnowił przywilej posiadania przez gminę synagogi i kirkutu. Natomiast samo miasto żydowskie istniało poza murami miasta, a jego mieszkańcy zajmowali się zazwyczaj handlem. Przed samą wojna społeczność żydowska stanowiła 50 % mieszkańców. Większość z nich znalazła się w gettcie utworzonym tutaj przez Niemców. W 1942 r getto zostało zlikwidowane, a mieszkańcy zostali wywiezieni do Treblinki. W obrębie lasów parczewskich działał oddział Aleksandra Skotnickiego ,w którym walczyli zbiegli Żydzi. W miasteczku pozostały dwa budynki po synagogach ,przy ulicy Piwonia oraz przy ulicy Żabiej. Jest także rytualna mykwa, wzniesiona w XX. W domu na ulicy Zjednoczenia 31mieściła się świetlica żydowska. Po cmentarzu nie pozostał żaden ślad, dziś jest to park. Historię parczewskich Żydów kończy pogrom jaki miał miejsce 5 lutego 1946 roku. Rozpoczął się od wejścia do miasta odziałów WiN z obwodu włodawskiego.

Międzyrzec Podlaski

Miasto było pierwotnie lokowane w 1477 roku, jako miasto prywatne. Żydzi zamieszkiwali tutaj już od 1520, a w 1644 znajdujemy pierwsze wzmianki o domu modlitwy. Z czasem ,jak w innych tego typu miejscowościach zaczęło wyodrębniać się " miasto żydowskie " ze swoją synagogą zbudowaną 1718 roku, jatkami i mykwą. W 1827 na ogólną liczbę 4609 mieszkańców 3012 stanowili Żydzi, co daje 65,4%. W okresie między wojennym toczyło się tutaj bujne życie kulturalne, istniały dwie drukarnie, wychodziło Podlaszier Lebn , dzieci uczyły się w gimnazjum , szkołach powszechnych ( obie instytucje były żydowskie ). W przededniu wojny na 18 tys. mieszkańców aż 10 tys. stanowili starozakonni. W 1940 roku Niemcy utworzyli tutaj getto, w którym umieszczono 20 tys. ludzi z Międzyrzeca i okolic. Było ono miejscem przejściowym przed ostatnią drogą do Treblinki.Rok 1943 był momentem w którym nastąpiła likwidacja żydowskiego getta ,a co za tym idzie także miejscowej społeczności.Pozostałością po Żydach jest nowy cmentarz przy ul. Brzeskiej ,na którym dzięki ofiarności Żydów z Nowego Jorku. Zgromadzono i wmurowano przeszło 200 nagrobków. Znajduje się tu także pomnik upamiętniający ofiary zagłady.

Piaski

Dziś już nie spotkamy żadnego żydowskiego handlarza na targu w Piaskach. Miejscowość ta rozpoczęła swoje istnienie w 1456 roku gdy otrzymała praw miejskie. Pierwsze zapiski o Żydach pojawiają się w 1578 roku, ale murowana bożnica w Piaskach pojawia się dopiero w 1785 roku. Zapewne życie w tej miejscowości płynęło leniwie pomiędzy odbywającym się targiem a szabasem. Jesienią 1943 roku hitlerowcy zniszczyli budynki gminy, a jej członkowie zostali zamordowani. Istnieje do dziś nowy kirkut z nagrobkami z początku wieku, jest tam również zbiorowa mogiła 1320 Żydów. W rynku można zobaczyć murowany "dom żydowski ", gdzie dolna część służyła do prowadzenia handlu. Istnieje też młyn Josefa Hochmana, zbudowany w 1922.

Krasnystaw

Krasnystwaw był pierwotnie wsią , która w 1394 roku uzyskała prawa miejskie. Żydzi przybyli około 1548 roku.Już niedługo, bo w 1554 roku miasto uzyskało przywilej "De non tolerandis Judeaeis" co wpłyneło na wykształcenie się miasta żydowskiego. Przywilej ten funkcjonował w Krasnymstawie do 1811 roku, kiedy to wybuchł wielki pożar, a starozakonni mieli wspomóc odbudowę. Bardzo szybko stali się znaczącym elementem w tej miejscowości .Na początku dwudziestego wieku stanowili ok. 22% ludności W przededniu II wojny światowej w Krasnymstawie mieszkało przeszło 11 tys. Żydów. Większość z nich została wymordowana w Bełżcu. Do dnia dzisiejszego zachował się budynek murowanej bożnicy, pozostałe dwie już nie istnieją. Zachował się w niej ogólny rys architektoniczny, elewacja oraz dach. Na cmentarzu założonym w 1890 roku stoi parę zniszczonych nagrobków.

Wojsławice

Wojsłowice jako miasto zaczęły funkcjonować w 1440 roku. Na dobre Żydzi osiedlili się tutaj dopiero po XVI w ,a od XVIII w. pojawili się tutaj frankiści. Po oskarżeniu o mord rytualny w 1761 roku wyznawcy religii mojżeszowej musieli opuścić miasto, by powtórnie do niego wrócić w 1780 roku, gdy znowu uzyskali prawo osiedlania się w Wojsławicach. Tuż przy miejskim targu rozpoczynała się dzielnica żydowska. Gmina dysponowała dwiema bożnicami, jedną zbudowana w 1780 roku, a drugą ok. 1890 roku. Istniały także dwa cmentarze. Stary, funkcjonujący od początku istnienia gminy oraz nowy datowany na połowę XIX w. W przededniuwojny Wojsławice liczyły 2300 mieszkańców, z czego 1235 było Żydami, co daje 57 % ogółu mieszkańców.

Izbica

Były to silny ośrodek chasydyzmu. Mieszkał tutaj cadyk Mordechaj Josef Leiner oraz jego syn cadyk Jakow Leiner, napisał on "Bejt Ya'akow". Sama Izbica zawdzięcza swoje istnienie społeczności żydowskiej, gdyż ze względu na nią przekształcona została z wsi w miasto królewskie. Żydzi stanowili przeszło 90 % ludności miasteczka. Posiadali swój kahał oraz najpierw drewnianą,a następnie murowaną bożnicę. XVII wieczny kirkut stał się dla żydowskich mieszkańców wspólnym grobem w listopadzie 1942 roku. Na cmentarzu znajduje się obelisk rodziny Ginerów oraz płyta pamiątkowa, ku czci pomordowanych. W centrum możemy zobaczyć typową żydowską zabudowę handlową.

Szczebrzeszyn

Szczebrzeszyn od poł.2 XIV w. funkcjonował jako miasto prywatne. Pierwsza wzmianka, dotycząca Żydów pochodzi z 1597 roku. Podczas powstania Chmielnickiego gmina poniosła duże straty wśród swoich członków, opisał to Meir ben Szumuel. W Szczebrzeszynie odbyła się także w roku 1701 sesja żydowskiego Sejmu Czterech Ziem. Z czasem coraz większe znaczenie nabierał w Szczebrzeszynie chasydyzm, który szczególnie nasilił się po tym, gdy osiedlił się tam cadyk Elimelech Hurwicz. Niestety istnienie gminy żydowskiej w Szczebrzeszynie zostało brutalnie przerwane przez wojnę, w 1942 roku 3200 szczebrzeszyńskich Żydów wywieziono do Bełżca. Pozostałościami po Żydach w tej miejscowości są cmentarz oraz synagoga. Synagoga zbudowana została w stylu późnorenesansowym na pocz. XVII w.. Zniszczona częściowo przez Kozaków w roku 1648.Kolejnych zniszczeń doznała dopiero z rąk niemieckich okupantów. Powtórnie odbudowana w latach 1957-63, została przekształcona w Dom Kultury. Lecz zachowano tak na zewnątrz, jak i wewnątrz budynku wiele elementów, świadczących o jej pierwotnym przeznaczeniu Cmentarz żydowski jest unikalny na Lubelszczyźnie. Datowany na 1593 rok, był zdewastowany przez Niemców, a mimo to posiada przeszło 400 nagrobków. Duża ich część pochodzi z XIX w. i XX w. ale można też spotkać z nagrobki z poł. XVIII. Na kirkucie można zauważyć wyraźnie wyodrebnioną część kobiecą i męska, nagrobki posiadają typową ornamentykę funebralną taką jak: świeczniki ( groby kobiece ), rajskie ptaki i korony. Niestety i tutaj widać ząb czasu.Trzeba szybkiej pomocy dla ratowania jedynego w swoim rodzaju zabytku, jakim jest cmentarz żydowski w Szczebrzeszynie.

Józefów Biłgorajski

Miejscowość ta należała do ordynacji Zamojskich, którzy założyli miasto w roku 1725 na miejscu uprzednio istniejącej wsi, Majdanu Nepryskiego.Żydzi mieszkali tutaj od samego początku. Szybko stworzyli tutaj swoje miasto żydowskie a ich liczebność sięgała w 1789 roku przeszło 57 % na 850 mieszkańców. Szczyt liczebności ludność żydowska osiągnęła w 1921 roku kiedy to 78 % tutaj mieszkających stanowili Żydzi (na 1344 mieszkańców). W Józefowie funkcjonowała słynna drukarnia, tłocząca druki hebraistyczne. Duże znaczenie osiągnęli tutaj chasydzi którzy posiadali swoją synagogę. Podczas okupacji stworzono w miasteczku getto. Józefów był w roku 1942 światkiem tragedii, kiedy to 2 tys. Żydów zostało zamordowanych na Winiarczykowej Górze, gdzie dziś stoi pamiątkowy kamień. Do dnia dzisiejszego przetrwała w mieście synagoga, która jest ostatnio remontowana. Kirkut znajduje się natomiast poza obrębem miasta i pierwotnie był otoczony od strony Józefowa murem kamiennym, który podczas wojny częściowo rozebrali Niemcy. Ludność miejscowa dokończyła dzieła zniszczenia. Podobny los spotkał macewy, których jednak przetrwało około 400. Cmentarz podzielony jest na część kobiecą i męską. Na nagrobkach dominują ornamenty zwierzęce, w tym renifery, oraz liczne złamane drzewa, które oznaczają przerwany nagle ludzki żywot.

Tomaszów Lubelski

Tomaszów Lubelski położony jest na gruntach wcześniej już istniejącej osady zwanej Rogóźno, wzmiankowanej w1422 roku. Tomasz Zamojski lokował Tomaszów w 1621roku a Żydzi zamieszkali w nim, dostając szereg przywilejów dotyczących cmentarza, którego zdewastowane resztki istnieją do dzisiaj. Macewy z niego pochodzące zostały wykorzystane przez okupantów niemieckich do brukowania ulic i budowy domów w centrum miasta. Gmina żydowska poniosła wysokie straty podczas powstania Chmielnickiego, lecz z czasem podniosła się ze zgliszczy i szybko odbudowała swoje znaczenie. W XIX w. wśród 4736 starozakonnych dominował chasydyzm. W okresie międzywojnia Żydzi tomaszowscy posiadali swoje organizacje kulturalno -oświatowe, wychodził Tomaszower Cajtung. W przeddzień września 1939 gmina liczyła 6 tys. , co stanowiło 43 % ludności. We wrześniu 1939 roku, gdy armia radziecka wycofywała się na wschód, przeszło 4,5 tys. Żydów udało się razem z nią. Pozostali zostali zgładzeni w 1942 roku w Bełżcu i Sobiborze.

Łaszczów

Łaszczów był pierwotnie wsią prywatną, a dopiero w 1549 roku otrzymał prawa miejskie . Żydzi stali się mieszkańcami tego miasteczka dopiero w połowie XVII w. Szybko jednak nastąpiły zmiany w strukturze demograficznej miejscowości. W 1897 roku Żydzi stanowili aż 90,3 % mieszkańców. Tak duży ich udział utrzymał się do II wojny światowej. W miasteczku możemy obecnie zobaczyć resztki budynków należących do żydowskiej gminy wyznaniowej. Są to bożnica i dom kahalny. Budynki te pierwotnie stanowiły fragmenty zamku zniszczonego podczas potopu szwedzkiego, którego resztki przekazano Żydom. Po kirkucie założonym prawdopodobnie w XVIII w. pozostała jedna macewa, datowana na 1827 r.

Bełżec

Nigdy nie był wielkim skupiskiem żydowskim, ani nie posiadał znaczącej gminy. Mimo to Bełżec stał się symbolem zagłady. Hitlerowcy utworzyli tutaj obóz zagłady, w którym w latach 1941-1943 uśmiercono przeszło 600 tys. osób. Dla przestrogi przyszłych pokoleń na miejscu kaźni stoi pomnik.

Tarnogród

Lokowany był jako miasto królewskie w 1569 r. Dwa lata później uzyskał przywilej, zakazujący mieszkania Żydom w obrębie murów miejskich. Przywilej ten został zniesiony w 1580 r. przez Stefana Batorego, który dodatkowo dał Żydom prawo handlu, budowania oraz osiadania w mieście. Tarnogród przeszedł następnie w ręce Zamojskich. Miasto poniosło duże straty podczas powstania Chmielnickiego, lecz szybko je nadrobiło. W listopadzie 1942 roku Niemcy zamordowali 2 tys. żydowskich mieszkańców na miejscu, a pozostałych zgładzili w Bełżcu. W Tarnogrodzie znajduje się zachowany budynek synagogi; posiada on barokową bryłę, a została wzniesiona prawdopodobnie po 1686 r. Na wschód od synagogi znajduje się kirkut, który założono na podstawie przywileju z 1686 roku. Mieszkańcy Tarnogrodu wystawili dwie tablice pamiątkowe ,poświęcone ich żydowskim współmieszkańcom, którzy zginęli w ogniu ostatniej wojny.

Biłgoraj

Podobnie jak inne tego typu miasta w regionie, był początkowo miastem prywatnym, lokowanym w roku 1578 . Żydzi dość późno zaczęli zamieszkiwać w Biłgoraju. W 1728 roku otrzymali prawo posiadania cmentarza oraz bożnicy. Ludność żydowska z racji swoich profesji handlowych zamieszkiwała przy rynku oraz przyległych uliczkach. Gdy spłonęła stara bożnica, przystąpiono do budowy w 1875 nowej już murowanej. Powstał także nowy kirkut. Dość szybko gmina ta rosła w siłę, gdyż pod koniec XIX w. Żydzi stanowili już 65,8 % mieszkańców. W Biłgoraju spędzili swoje dzieciństwo Israel Joszua i Icchak Baszewis Singerowie. Icchak starał się następnie przedstawić klimat tego miasteczka na kartach swojej twórczości, za którą otrzymał nagrodę Nobla. W Biłgoraju przed wojną mieściła się drukarnia religijna, mieszkał też chasydzki cudotwórca Motele Rokeach. Podobnie jak gdzie indziej, w ostatnich latach uporządkowano tu miejsca wiecznego spoczynku, a z fragmentów rozbitych nagrobków utworzono lapidarium. Wystawiono także pomnik pamięci Żydów pomordowanych w ostatniej wojnie.

Łęczna

Miasto Łęczna było lokowane w 1467 roku . Pierwsze zapiski na temat Żydów pochodzą z 1502 roku. W północnej części miasta powstała dzielnica żydowska. Na ulicy Bożniczej istniała synagoga, pierwotnie drewniana, a od 1648 roku murowana. Odbudowano ją po pożarze z 1846 roku. Zniszczona w czasie II wojny światowej i dewastowana także później , obecnie została odrestaurowana i mieści muzeum, w którym znajduje się wiele pamiątek po Żydach. W południową jej ścianę wmurowano tablicę ku czci pomordowanych. W Łęcznej w latach 1668 - 1685 obradował Waad Arba Aracot (sejm żydowski). Od I poł. XIX duże znaczenie mieli chasydzi, miał tutaj swoją siedzibę cadyk Salomo Jehuda Lejb Łęczner (zm. w 1843). Przed samą wojną ludność żydowska liczyła 2300 na ogólną liczbę 4340 mieszkańców. W 1942 roku została ona w większości wywieziona do obozów zagłady w Sobiborze i Trawnikach, pozostali zostali zamordowani w Łęcznej w kwietniu 1943 roku.

Włodawa

Włodawa była miastem prywatnym Sanguszków, a swoje prawa miejskie otrzymała w XV i XVI w. Żydzi dość szybko się tutaj osiedlili. Pierwotnie tutejsza gmina należała do kahału w Brześciu. W trakcie powstania Chmielnickiego w 1648 roku została doszczętnie zniszczona wraz z Żydami, którzy się tutaj schronili. Pierwsza drewniana bożnica pojawiła się w 1684 roku, a następnie wybudowano w latach 1764 - 1774 murowaną; była ona częściowo fundowana przez Czartoryskich. Do dziś istnieje mimo dewastacji przez Niemców podczas II wojny światowej. Mieści się w niej obecnie muzeum. Z biegiem czasu gmina rozrastała się i Żydzi liczyli w 1857 roku 4304 mieszkańców na ogólną liczbę 9293 włodawian. Natomiast przed samą wojną było ich w mieście 60,7 %. Gmina posiadała: dwie duże synagogi, domy modlitwy, dom kahalny, szkolę Talmud - Tora, mykwę i trzy cmentarze (niestety nie ostały się do dnia dzisiejszego ). Wielu Żydów zbiegło z tutejszego getta w 1942 roku do oddziałów partyzanckich. Do tutejszego getta trafili w 1942 roku Żydzi z Mielca i Wiednia. W październiku tegoż roku nastąpiła ich eksterminacja w Sobiborze. Potem powstało nowe getto dla schwytanych w okolicznych lasach, ich spotkał także podobny los.

Chełm

Chełm jest grodem, który istniał już w XIII wieku. Pierwsze zapiski o Żydach datują się na 1492 rok. Gmina w roku 1566 uzyskała szereg przywilejów od króla Zygmunta Augusta. Od XVI w. istniała tutaj jesziwa. Tutejsza społeczność podobnie jak w innych miejscowościach na wschodzie przechodziła trudne chwile podczas powstania Chmielnickiego, kiedy to zginęło 400 jej członków. XIX wiek zaznaczył się silnymi wpływami chasydzkimi w mieście. Mieszkał tutaj rabin Nata, który był założycielem lokalnej dynastii rabinów. Chasydzi posiadali także swoją bożnice. Rok 1903 był rokiem spisu obiektów kahalnych z którego wynikało iż gmina posiada: jedną synagogę, jeden dom modlitwy, sześć szkół modlitewnych, czterdzieści pięć chederów, dwie łaźnie, dwie mykwy, cmentarz. Wychodziły także żydowskie gazety. Do dzisiejszego dnia przetrwały jedynie budynek synagogi, zbudowanej w 1914 roku następnie zniszczonej przez Niemców a w ostatnich latach została odbudowana. Cmentarz natomiast ze swoimi 100 nagrobkami popada w ruinę, mimo iż jest XVI wiecznym zabytkiem. Część macew Niemcy użyli do brukowania ulic w mieście. W 1939 roku na 31 tys. mieszkańców starozakonni stanowili połowę ludności miasta. Egzekucje po wkroczeniu do Chełma Niemców rozpoczęły się od pierwszego dnia a eksterminacja nasiliła się w latach 1942 i 1943 wtedy znaczną część Żydów wywieziono do Sobiboru i Majdanka.

Markuszów

Markuszów jest starą miejscowością. Pierwotnie była to wieś, wzmiankowana pierwszy raz w roku 1317. A następnie, od roku 1553, miasto. Najstarsze zapiski o Żydach pochodzą z lat 30 - tych XVII w. W 1681 roku uzyskali oni przywilej postawienia synagogi, która niestety nie przetrwała do dzisiejszych dni. Istnieją natomiast resztki kirkutu. W 1942 miejscowi Żydzi zostali w celu eksterminacj wywiezieni do Sobiboru, inni natomiast zostali zgładzeni na terenie miasta żydowskiego.

Kazimierz Dolny

Na Lubelszczyźnie nie można nie zobaczyć Kazimierza nad Wisłą, słynącego ze swojego niezapomnianego uroku. Jest on celem wielu wycieczek Żydów z całego świata. Kazimierz to miasto wciąż tętniące życiem, przed wojną mieszkała tutaj duża zbiorowość żydowska. Dzieje Kazimierza zaczynają się w XI w. od małej osady, która z czasem uzyskała prawa miejskie. Kazimierz ma swoje legendy, jedną z nich jest opowieść o Esterce, kochance króla Kazimierza Wielkiego, dla której miał on zbudować zamek w Bochotnicy oraz podziemny tunel, łączący jej zamek z jego. Żydzi zbudowali swoje miasto wokół Małego Rynku i ul.Lubelskiej. Dopiero przywilej króla Jana III Sobieskiego, pozwolił im budować się na terenie całego miasta. Żydzi zajmowali się głównie handlem zbożem oraz drewnem spławianym na północ, stąd też Kazimierz nazywany jest też "małym Gdańskiem". Do dziś możemy zobaczyć budynki składów zbożowych , tak zwane spichlerze. W Kazimierzu mieszkał i tworzył cady Ezechiel ben Cwi-Hirsz Taub, był on uczniem Jaakowa Icchaka Horowica. Zasłynął on tworzeniem utworów chasydzkich, ponieważ twierdził że "nie może odczuwać radości szabatu bez nowej melodii " W okresie międzywojnia tętniło tutaj też żydowskie życie intelektualne. Przyjeżdżali malarze : Efraim i Mensze Seidenbeutelowie, Natan Korzen oraz poeci, pisarze. Druga wojna światowa zniszczyła ten świat. 3 tys. żydowskich mieszkańców 1942 roku zostało skazanych na śmierć, kiedy to wysłano ich do obozu w Bełżcu. Tylko nieliczne zabytki mogą świadczyć o życiu kazimierskich starozakonnych. Są to synagoga, obecnie kino, pierwotnie drewniana (w 1557 spłonęła), a potem murowana oraz resztki nowego kirkutu, na którym zebrano macewy z terenu miasta (Niemcy wybrukowali nimi plac przed siedzibą gestapo). Warto przyjechać i zobaczyć to miasto, szczególnie w dniach kiedy odbywa się tutaj Festiwal Sztuki Ludowej, by zapoznać się z ludową kulturą

Annpol

Nie ma już praktycznie śladu po gminie żydowskiej, która tutaj się znajdowała. Parę świeczników w izbie pamięci, dom z tzw. kuczą, pusty plac po starym kirkucie i parę macew na nowym. Były tutaj dwie synagogi, jedna murowana a druga drewniana. Przed wojną żyło tutaj 1251 Żydów na 1714 mieszkańców. W większości zginęli oni w pobliskiej kopalni, która stała się ich grobem na zawsze.

Kraśnik

Kraśnik pojawia się pierwszy raz jako posiadłość prywatna. Miasto posiadało przywilej "De non tolerandis Judnaeis", zniesiony w 1548 roku. Żydzi kraśniccy specjalizowali się w handlu z Gdańskiem oraz Lublinem. Stanowili zwartą i silną społeczność . W 1593 roku posiadali bożnicę, dom rabina i kantora oraz szpital - wszystkie te budowle mieściły się w południowym narożniku rynku przy ul. Żydowskiej. Według spisu z 1625 roku starozakonni stanowili przeszło 11 % społeczności a w 1787 roku liczyli już 64 % ,to jest 2416 Żydów. W tym czasie wykupili w mieście wiele budynków, łącznie z ratuszem. Posiadali także silną pozycję w Sejmie Czterech Ziem, gdzie mieli stale swoich trzech przedstawicieli. Do dnia dzisiejszego zachowały się dwie bożnice i kirkut. Po pożarze z 1637 roku postawiono nową bożnice na innym miejscu ( stara mieściła się w części południowej rynku ). Ona także została zniszczona przez pożar, w 1861 roku, została jednak odbudowana i zrekonstruowana. Mogła pomieścić 300 mężczyzn i 400 kobiet. Nie ominęły jej dewastacje drugiej wojny światowej. Dziś jest w trakcie odbudowy. Obok tej synagogi stoi też bożnica dodatkowa. Zbudowana w latach 1823 - 1857 i była przeznaczona dla 200 mężczyzn. Gmina Żydowska w Kraśniku posiadała cztery cmentarze. Dwa najstarsze zostały zrujnowane podczas wojny. Z pozostałych dwóch ocalały tylko resztki. Założone zostały prawdopodobnie na przełomie XIX i XX wieku. Niestety, miejscowa ludność wykorzystała część macew jako materiał do dróżek w ogrodach. Na kirkucie znajduje się pomnik ku pamięci miejscowych Żydów.

Zaklików

Żydzi w Zaklikowie mieszkali już w XVI w. Stanowili nieliczną społeczność. Lokalne prawo zakazywało posiadania im zabudowań w centrum. Mimo tego w 1921 roku 46,6 % mieszkańców było Żydami. Cała społeczność zginęła podczas wojny. Jej ślady to budynek bożnicy oraz resztki nagrobków na kirkucie przy ul. św. Anny.

Bełżyce

Żydzi w Bełżycach pojawili się w XVI w. i podobnie jak w innych miejscowościach zajmowali się głównie handlem. Do znanych osobistości tego miasteczka należy zaliczyć Jakowa Nahmana , znanego lekarza. Społeczność żydowska stale rosła a Bełżyce coraz bardziej przypominały typowe miasto polsko - żydowskie. W szczytowym momencie, przed samą II wojną światową, społeczność starozakonna osiągnęła 2100 członków. Rok 1940 stał się przełomowy w historii tej gminy. Niemcy przywieźli tutaj najpierw Żydów ze Szczecina, następnie z Krakowa i Lublina. Październik 1942 był początkiem transportów do Majdanka, a w następnym roku doszło do likwidacji całego getta.