Lublin

Z Strona o Żydach lubelskich

Artykuły


Wstęp

Gmina żydowska powstała w Lublinie prawdopodobnie, około połowy XIV w. Początkowo stosunkowo nieliczna i mała, z biegiem czasu rozrastała się terytorialnie oraz ilosciowo. Największy rozkwit lubelskiej gminy żydowskiej przypadł na XVI i połowę XVII wieku. Już wtedy była ona trzecią co do wielkości w całej Koronie, prestiżu dodawało jej, umiejscowienie właśnie w Lublinie obrad Sejmu Czterech Ziem (Waad Arba Aracot). Od połowy XVII wieku, okresu wojen z Chmielnickim, Moskwą, Szwecją, miasto żydowskie kilkakrotnie spustoszone przez najeźdźców poczęło podupadać. Kierunki rozwoju dzielnicy żydowskiej determinowane były posiadaniem przez miasto chrześcijańskie (w obrębie murów miejskich) przywileju "De non tolerandis Judaeis". Miasto żydowskie rozpostarło się więc na północ i północny wschód od miasta chrześcijańskiego, ściśle doń przylegając. Przez następne wieki dzielnica żydowska rozrastała się, w tych kierunkach (wzdłuż ulicy Lubartowskiej aż do rogatek, dzielnica Czwartek oraz Kalinowszczyzna). Jej centrum stanowiły: ulica Szeroka, biegnąca od ulicy Kowalskiej, przez dzisiejszy Plac Zebrań Ludowych, aż do ulicy Ruskiej; oraz tereny u stóp zamku, gęsto zabudowane i zaludnione (ulice: Jateczna, Krawiecka, Zamkowa). W połowie XIX wieku ludność żydowska stanowiła ponad połowę mieszkańców miasta (56% - 8,7 tys.). W roku 1862 Żydów zrównano w prawach z ludnością chrześcijańską. Od tego czasu wielu Żydów przekroczyło granice miasta żydowskiego osiedlając się na Starym Mieście, po obu stronach Lubartowskiej oraz na Krakowskim Przedmieściu. W roku 1939 Żydzi stanowili 31% mieszkańców Lublina (42,8 tys.). Ostateczną zagładę Żydów lubelskich przyniósł rok 1942, w tym roku Niemcy rozpoczęli burzenie dzielnicy żydowskiej. Dzisiejszy Lublin, w porównaniu z jego bogatą żydowską przeszłością, posiada po niej niewiele pamiątek i zabytków. U stóp zamku, w centrum dawnej dzielnicy żydowskiej po prawej stronie schodów wiodących na zamek znajduje się wmurowana tablica przedstawiająca jej plan. Po północno-zachodniej stronie wzgórza zamkowego znajduje się tablica upamiętniająca największą lubelską synagogę, XVI - wieczną "Maharszalszul", która do 1942 roku stała właśnie w tym miejscu. Między ulicami Sienną i Kalinowszczyzną znajduje się wzgórze zwane Grodzisko, hipotetyczny teren pierwotnego osadnictwa na terenie Lublina (X wieku). Tutaj właśnie znajduje się stary, pierwszy cmentarz żydowski w Lublinie, założony jeszcze przed XVI wiekiem. Cmentarz otoczony jest grubym XVII - wiecznym murem. Mimo iż zniszczony podczas II wojny przez Niemców, zaniedbany po wojnie cmentarz posiada unikatowe nagrobki wybitnych przedstawicieli życia żydowskiego. Tuż przy wejściu od ulicy Kalinowszczyzna znajduje się najstarszy, stojący w pierwotnym miejscu nagrobek żydowski w Polsce. Postawiony został w roku 1541 na grobie Jaakowa - Kopelmana ha - Lewi, XVI - wiecznego lubelskiego talmudysty. Nieopodal tego nagrobka, stoją dwie macewy z roku 1543. Idąc wyżej, spotykamy chyba najsłynniejszą i najcenniejszą zachowaną macewę, stojącą na grobie pioniera chasydyzmu w Lublinie, cadyna Jaakowa Icchaka Horowica zwanego "Widzącym z Lublina", zmarłego tragicznie w roku 1815. Data jego śmieci to 9 dzień miesiąca aw, najsmutniejszy dzień żydowskiego roku dzień zniszczenia dwóch świątyń jerozolimskich (568 p.n.e. i 70 n.e.). Dalej znajduje się nagrobek twórcy lubelskiej jesziwy, słynnej w całej ówczesnej Europy rabina Szaloma Szachny z 1558 r. Na stoku najwyższego miejsca na cmentarzu stoi pozklejana i niekompletna macewa rabiego Szlomo Lurii zwanego Macharszal z roku 1563. Jego imieniem nazwano główną lubelską synagogę. Od 1829 roku funkcjonował nowy cmentarz żydowski przy ulicy Walecznych, zdewastowany przez Niemców w czasie II wojny światowej. Część tego cmentarza funkcjonuje do dziś. Obecnie teren cmentarza został całkowicie uporządkowany, otoczony i odnowiony z funduszy Sary i Manfreda Frenklów.Prawie ukończone zostało wyposażenie i urządzenie znajdującej się u wejścia na cmentarz Izby Pamięci Żydów Lubelskich oraz ich symboliczne mauzoleum. W drugiej połowie XIX wieku życie żydowskie poczęło się koncentrować wzdłuż ulicy Lubartowskiej. Do dziś zabudowa tej ulicy pozostała prawie nie zmieniona od czasów z roku 1939. Większość istniejących dzisiaj kamienic tej ulicy zamieszkana była przez Żydów. Z ważniejszych instytucji mieszczących się przy tej ulicy zachowały się budynki mieszczące przed rokiem 1939: Szpital Żydowski oraz Uczelnię Mędrców Lublina. Szpital Żydowski znajdował się w budynku pod numerem 81, wzniesionym w 1886 roku. Obecnie mieści się tutaj klinika położnicza, zaś w elewacji bocznej można tablicę pamiątkową, informującą o historii budynku. Kilkadziesiąt metrów dalej pod numerem 85 stoi, nieco w głębi, gmach powstałej w 1930 roku Uczelni Mędrców Lublina (Jeszywat Chachmej Lublin). Była to wyższa uczelnia talmudyczna zbudowana ze składek Żydów z całego świata. Inicjatorem powstania i pierwszym rektorem był rabbi Meir Szapiro. Na ścianie frontowej budowli znajduje się pamiątkowa tablica. W budynku tym aktualnie, mieści się siedziba Akademii Medycznej. Pomiędzy ulicami: Lubartowską, Czwartek i Szkolną stoi wybudowany tuż przed wojną Dom Ludowy im. Pereca (Czwartek 4a). Po wojnie tutaj właśnie mieściło się centrum życia ocalałych Żydów. Funkcjonował tu dom noclegowy i kuchnia ludowa. Obecnie na ścianie gmachu od strony ul. Czwartek znajduje się tablica pamiątkowa. Idąc ulicą Lubartowską w kierunku centrum pod numerem 10 znajdujemy jedynie lubelską bożnicę funkcjonującą do dziś. W roku 1987 przy niej została zorganizowana bogato wyposażona Izba Pamięci Żydów Lublina. Pomiędzy ulicami Świętoduską a Lubartowską wzniesiony został w roku 1963 pomnik ofiar getta, poświęcony pamięci 40 tys. Żydów lubelskich zamordowanych przez Niemców w czasie II wojny światowej. Kończąc przegląd żydowskich pozostałości i pamiątek w Lublinie wkraczamy w okres powojenny. Przy ulicy Noworybnej 8 na Starym Mieście znajduje się kamienica mieszcząca w latach 1944 - 1945 Centralny Komitet Żydów w Polsce, główną organizacją ocalałych z Holocaustu Żydów polskich. W okresie późniejszym w tej kamienicy mieściły się siedziby żydowskich partii politycznych oraz organizacji młodzieżowych i społecznych, zaś Wojewódzki Komitet Żydów w Polsce (po przeniesieniu siedziby CKŻwP do Warszawy) mieścił się w kamienicy przy ulicy Krakowskie Przedmieście 60 .

Źródło: "http://www.jews-lublin.net/index.php/Lublin"