Centralny Komitet Żydów w Polsce
Z Strona o Żydach lubelskich
Pierwsza powojenna, centralna organizacja żydowska w Polsce powstała na bazie i z inicjatywy przynajmniej trzech wcześniej istniejących ośrodków skupiających reprezentantów polskich Żydów. Na początku roku 1944 grupa działaczy ( Adolf Berman, Pola Elster) pod nazwą Związek Robotników Żydowskich rozpoczęła współpracę z Krajową Radą Narodową. W marcu 1944r. przy KRN powołany został Referat dla Spraw Żydowskich na czele z A. Bermanem. Co ciekawe, zarówno A. Berman, jako członek 3-osobowego Prezydium, jak i P. Elster jako osoba ze ścisłego kierownictwa, do czasu wejścia do KRN-u należeli do powstałego w getcie warszawskim w październiku 1942r. Żydowskiego Komitetu Narodowego. Organizacja ta jako całość współpracowała z Delegaturą Rządu, Komendą Główną AK i Żegotą. W skład ŻKN wchodziły organizacje syjonistyczne: Poalej Syjon - Lewica, Poalej Syjon - Prawica, Haszomer - Hacair, Dror, Syjoniści Ogólni, Hechaluc, Akiba i Gordonia. Z organizacją ściśle współpracował Bund. Członkowie ŻKN wraz z Bundem ( i jego młodzieżową przybudówką Cukunftem) oraz organizacją PPR - GL stanowili trzon Żydowskiej Organizacji Bojowej. Po likwidacji getta warszawskiego ŻKN działał po stronie aryjskiej grupując bohaterów powstania w getcie: Icchaka "Antka" Cukiermana, Cywię Lubetkin, Szlomę Grajka, Hersza Berlińskiego i Józefa Sacka. W skład Prezydium wchodzili: Cukierman, Berman, D. Kaftor. Wielu z wyżej wymienionych, w 1944r. zasiliło szeregi CKŻP. Adolf Berman i Pola Elster (poległa w powstaniu warszawskim) oboje z Poalej Syjon - Lewicy wstępując do KRN opracowali program pracy Referatu dla Spraw Żydowskich całkowicie zgodny z obliczem programowym PPR -owskiego parlamentu. Rozdział drugi i trzeci "Programu pracy Referatu dla Spraw Żydowskich przy KRN" przedstawiały główne zasady na których miała się oprzeć odbudowa życia żydowskiego po wojnie. II Prace przygotowawcze do okresu przejściowego 1. Plan ratowania Żydów, kryjących się jeszcze w podziemiach i schronach na terenie byłych gett i poza gettami. 2. Plan odzyskania mieszkań, powrotu do pracy oraz dostarczenia pomocy materialnej dla ocalałej ludności żydowskiej, która w okresie przejściowym pozbawiona będzie opieki ze strony szeregu obecnie działających organizacji. 3. Plan zorganizowania służby informacyjnej dla kraju i zagranicy o pozostałych przy życiu członków rodzin, ułatwienia kontaktu rodzinom rozłączonym, objęcia opieką dzieci żydowskich umieszczonych w klasztorach i rozmaitych sierocińcach. 4. Plan zabezpieczenia miejsc kaźni mas żydowskich (Treblinka, Bełżec, Sobibór, Poniatowa, Trawniki, getto warszawskie, Piaski we Lwowie, Ponary w Wilnie itp.). III. Planowanie odbudowy i przebudowy życia ocalałej ludności żydowskiej. 1. Wciągnięcie do procesu produkcji w myśl idei przewarstwienia Żydów. 2. Zapewnienie pełnego równouprawnienia obywatelskiego i narodowego. 3. Uregulowanie spraw mieszkaniowych, majątkowych itp., w myśl postulatów żydowskich warstw pracujących. 4. Organizowanie życia społecznego i kulturalnego w duchu świeckiej kultury żydowskiej ze szczególnym uwzględnieniem pracy kulturalno - oświatowej w języku mas żydowskich. 5. Nawiązanie kontaktu z odpowiednimi czynnikami zajmującymi się sprawami żydowskimi w Związku Radzieckim, w szczególności w nowych republikach radzieckich (Litwa, Łotwa itp.) celem wymiany doświadczeń i uzgodnienia pracy. 6. Nawiązanie kontaktu i współpracy z zagranicznymi organizacjami żydowskimi mas pracujących, związanych węzłami solidarności ze Związkiem Radzieckim. 7. Zwalczanie wszelkich tendencji faszystowskich, reakcyjnych i oportunistycznych, przeciwstawiających się społecznemu i narodowemu wyzwoleniu mas żydowskich. 8. Popieranie dążeń narodowo - wyzwoleńczych i niepodległościowych żydowskich mas pracujących, zmierzających do utworzenia Żydowskiej Republiki Radzieckiej w Palestynie. Choć, Referat nie był głównym inicjatorem powstania CKŻP, tezy zawarte w jego programie stanowiły główne wyznaczniki pracy Komitetu. Punkt "programu pracy", traktujący o nawiązaniu kontaktu z organizacjami Żydowskimi w ZSRR (pkt. 5, cz. II), szybko został urzeczywistniony. W lipcu 1944r. w Moskwie powstała, utrzymująca kontakt z Referatem nowa, prężna organizacja żydowska. Był to Komitet Organizacyjny Żydów Polskich w ZSRR, stanowiący agendę Związku Patriotów Polskich. W skład Komitetu weszli wybitni działacze żydowscy których wojenne losy rzuciły na obszar ZSRR: Emil Sommerstein - adwokat, poseł na Sejm (1922 - 1939), świeżo wypuszczony z łagru, kierownik Biura Prawnego ZPP, Leo Finkelstein - były członek Zarządu Gminy Żydowskiej w Warszawie, dr Dawid Sfard - były wiceprzewodniczący Zarządu Związku Literatów i Dziennikarzy Żydowskich w Warszawie, Szymon Zachariasz - działacz komunistyczny, Berek (Bernard) Mark - historyk, artyści - Ida Kamińska, Rachela Korn, Majer Melman, Józef Rubinstein oraz rabini - Sztejnberg, Szczekacz i Soroczkin. Cele przyświecające powstaniu Komitetu, (w głównej części, zgodne z programem Referatu przy KRN ) zawarte były w tzw. "Deklaracji". 1. Zespolenie wysiłków Żydów polskich w ZSRR z walką żydów ocalałych w Polsce i z walką całego narodu polskiego o wyzwolenie Ojczyzny (...) 2. Stworzenie możliwości pełnego rozwoju i wykorzystanie potencjału żydowskiego w gospodarczej odbudowie Polski poprzez przekwalifikowanie ekonomiczno - zawodowe Żydów, ich produktywizację oraz zaniechanie polityki spychania Żydów do drobnego handlu. 3. Swobodny rozwój kultury żydowskiej, odbudowa prasy, literatury, nauki, sztuki i teatru. Plan działania Komitetu obejmował również takie zagadnienia jak: - Współpraca z demokratycznymi organizacjami Żydów na Świecie w celu pozyskania ich pomocy dla Polski i dla Żydów polskich w szczególności. - Praca uświadamiająca wśród Żydów polskich w ZSRR (zdobywanie kwalifikacji zawodowych, propagowanie tradycji Berka Joselewicza). - Zorganizowanie informacji prasowej - Współpraca z ZPP w przygotowaniu repatriacji mas żydowskich - Poszukiwanie i pomoc dla uratowanych Żydów polskich. Komitet szybko zdobył uznanie w świecie jako tymczasowe przedstawicielstwo polskich Żydów. Uznały go niemal wszystkie wpływowe, światowe organizacje żydowskie: Amerykański Komitet Żydowski ( Albert Einstein, Szalom Asz), Światowy Kongres Żydowski (Stefan Weiss, Nachman Goldman), Palestyńskie Organizacje Żydowskie (Grinbaum, Farbstein). Komitet nawiązał także współpracę z Antyfaszystowskim Komitetem Żydowskim w ZSRR. Punkt o współpracy z żydowskimi organizacjami międzynarodowymi został zrealizowany. Już niebawem, po objęciu przez przewodniczącego Komitetu E. Sommersteina resortu odszkodowań wojennych w PKWN i jego wyjazdem do kraju, zaistniała możliwość bezpośredniego oddziaływania Komitetu na sprawy żydowskie już bezpośrednio w Polsce. Inicjatywa powołania właśnie w kraju nowej centralnej organizacji wyszła od działaczy KOŻP oraz od trzeciego czynnika koordynującego odbudowę życia żydowskiego - Referent dla Spraw Żydowskich przy PKWN - Sz. Herszenhorna. Skład nowej organizacji zasilony został przez Referat żydowski przy KRN. Na wniosek dwu pierwszych organizacji PKWN, dnia 4 listopada 1944r. w Lublinie zdecydował powołać do życia Centralny Komitet Żydów w Polsce. Zarówno PKWN oraz organizacje inicjatorskie kierowały się własnymi celami decydując się na taki krok. W obydwu przypadkach zaważyły głównie względy praktyczne. Administracje państwowa nie była zmuszona już do bezpośredniego zajmowania się kwestią żydowską. Finansowa i materialna pomoc przestała pochodzić wyłącznie z funduszy państwowych. Komitet poniekąd stanowił także uwierzytelnienie nowej władzy w Polsce wobec wpływowych światowych organizacji żydowskich. Organizacje żydowskie powołując i organizując komitet na względzie miały wyłącznie względy praktyczne. Oto w jaki sposób powstanie Komitetu przestawia jego organ prasowy Biuletyn Żydowskiej Agencji Prasowej: "Na wyzwolonych terenach Rzeczpospolitej Polskiej utworzyły się w poszczególnych miastach, miejskie i wojewódzkie Komitety Żydowskie, które z kolei wybrały Tymczasowy Centralny Komitet Żydowski , jako tymczasową reprezentację Żydów polskich". Oddolna inicjatywa zorganizowania Komitetu, była wtórną wobec podjętej już przez PKWN decyzji o jego powołaniu. Przybrała ona formę zjazdu przedstawicieli lokalnych komitetów na pierwsze konstytucyjne zebranie Komitetu które odbyło się 12 listopada. Taki sposób zorganizowania, obrazuje pierwszy cel który przyświecał twórcom Komitetu - połączenie i skoordynowanie działalności, oraz nadzór nad spontanicznie powstającymi Komitetami lokalnymi. Wobec przykrych doświadczeń z pracą zamiejscową Komitetu Żydowskiego w Lublinie w poprzednich miesiącach powołanie takiej organizacji stało się niezbędne w celu dystrybucji pomocy na prowincję. Dla ocalałych Żydów w kraju Komitet stanowił namiastkę samodzielności, własnego administrowania wewnętrznymi sprawami, zaś dla Żydów poza krajem (KOŻP) stanowił on wygodne narzędzie realizacji własnych celów. Szczegółowy plan działania Komitetu przyjęty został na pierwszym zebraniu, 12 listopada i zawarty został w 12 punktach: 1. Bezwzględna walka z faszyzmem we wszelkich jego jawnych i zamaskowanych formach, jako wrogiem całej ludzkości, Polski i barbarzyńskim sprawcą największej w dziejach ludzkości tragedii, jaka spotkała Żydostwo Europy, a w szczególności Żydostwo polskie. 2. Pełny udział Żydów w czynnej walce o zupełne wygnanie Niemców z Polski i o stworzenie niepodległej, wolnej i prawdziwie demokratycznej Polski. 3. Produktywizację pozostałych przy życiu Żydów i aktywny ich udział w odbudowie gospodarczej ich kraju i rozwoju jego sił wytwórczych na zasadzie prawnego i praktycznego równouprawnienia. 4. Odbudowa narodowego życia kulturalnego, odrodzenie szkolnictwa, instytucji kulturalnych, piśmiennictwa i sztuki żydowskiej we wszelkich przejawach. 5. Odbudowa gmin żydowskich, jako ośrodków kulturalnego, społecznego i religijnego życia Żydów. 6. Szczególna opieka nad dzieckiem żydowskim, jako najcenniejszym skarbem i przyszłością narodu. 7. Zorganizowanie i kierowanie akcją pomocy społecznej dla ludności żydowskiej i utrzymanie kontaktu z żydowskimi organizacjami za granicą. 8. Zbieranie i opublikowanie zagranicą materiałów dotyczących torturowania i wymordowania Żydów polskich i innych krajów. 9. Zbieranie i opublikowanie materiałów dotyczących zbrojnego oporu Żydów i ich udziału w walce z okupantem. 10. Ujęcie całokształtu szkód, jakie poniosły w czasie wojny gminy żydowskie, żydowska kultura i sztuka, żydowskie organizacje społeczne. 11. Udzielenie ludności żydowskiej pomocy prawnej przy rewindykowaniu mienia zagrabionego przez okupanta. 12. Utrzymanie kontaktu z Komitetem Organizacyjnym Żydów Polskich w ZSRR przy Związku Patriotów Polskich. Po zestawieniu porównawczym, trzech wyżej przedstawionych programów, uzyskamy szereg punktów i założeń wspólnych. Głównym, akcentowanym w trzech statutach postulatem ( wszystkie trzy powstały jeszcze w czasie wojny) było prowadzenie dalszej walki z faszyzmem. Temu celowi służyć miało wstępowanie Żydów do Armii Polskiej (postulat KOŻP: zwłaszcza dotyczący polskich Żydów w ZSRR), co także dawało szansę przedostania się do kraju. Odbudowa osiedla żydowskiego, we wszystkich trzech statutach oprzeć się miała na podobnych zasadach. Akcentowano: równouprawnienie Żydów w prawach obywatelskich w wolnej Polsce, produktywizację Żydów, włączenie ich do czynnego życia gospodarczego kraju, odbudowę kultury, szkolnictwa, sztuki i literatury w języku narodowym (tj. żydowskim). Postulowano również doraźną pomoc dla ujawniających się Żydów, nawiązanie kontaktu i utrzymanie stałych stosunków z międzynarodowymi organizacjami żydowskimi oraz upamiętnienie miejsc kaźni narodu żydowskiego. W programie CKŻP znalazły się też punkty o: pomocy prawnej dla starających się o rewindykację mienia, oraz o oszacowaniu szkód wojennych poniesionych przez społeczność polskich Żydów. Na czele CKŻP stanął przewodniczący KOŻP, obecnie kierownik Resortu Odszkodowań Wojennych PKWN oraz poseł do KRN - Emil Sommerstein. Na pierwszym zebraniu 12 listopada, aby nie pozostawić wątpliwości co do natury politycznej nowej organizacji uchwalono jednomyślnie deklaracje "określającą stosunek Żydostwa polskiego do obozu demokracji polskiej reprezentowanej przez Krajową Radę Narodową i Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego". Brzmiała ona następująco: "Tymczasowy Centralny Komitet Żydów Polskich, stając na gruncie bezwzględnej walki z faszyzmem rodzimym i obcym, zgłasza, jako tymczasowe reprezentacje ludności żydowskiej na wyzwolonych terenach Polski, swój pełny akces do ogłoszonego dnia 22 lipca 1944r. Manifestu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego - i stwierdza gotowość, całej, bez wyjątku, ludności żydowskiej, do jak najwydatniejszego poparcia Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego w sprawie zorganizowania w Polsce prawdziwej demokracji i odbudowy gospodarczego i społecznego życia na zasadzie powszechności prawa i obowiązku pracy". Skład osobowy prezydium, podobnie jak obsada referatów ustalony został jeszcze na pierwszym posiedzeniu (12 listopada), ale pierwszy skład pochodzi z dnia 8 stycznia 1945r. (tego dnia zaczęto po prostu protokołować posiedzenia Prezydium). Do organu zarządzającego Komitetem wchodzili: E. Sommerstein, Sz. Herszenhorn, a także związani wcześniej z Komitetem Żydowskim w Lublinie (zob. podrozdział 2.2) M. Bitter i L. Gutmacher, partyzant Gustaw Alef - Bolkowiak, Mordechaj Zonszajn, Bauminger i Feldszuh. Już na posiedzeniu następnym, 15 stycznia ustalono nowy skład Prezydium. W jego skład wchodzili teraz: E. Sommerstein, Feldszuh, M. Zonszajn, M. Bitter, Gustaw Alef - Bolkowiak, Sz. Herszenhorn oraz aktor, reżyser i dziennikarz Jonasz Turkow. Członkami CKŻP reprezentującymi komitety lokalne zostali Paweł Zelicki, Lejba Aronzon oraz Mendel Kossower z Lublina, Piżyc i Pinkert z Warszawy, dr Datner i Sztajnowa z Białegostoku oraz Igiel i dr Torn z Przemyśla - Rzeszowa. Na początku lutego (2 lutego) w związku z przybyciem do Lublina z okolic Warszawy przywódców żydowskiego podziemia Komitet został rozszerzony do 15-stu osób. Z poprzedniego Prezydium pozostali: E. Sommerstein, Sz. Herszenhorn, Gustaw Alef - Bolkowiak, M. Bitter i M. Zonszajn, J. Turkow zaś z członków komitetów lokalnych: P. Zelicki i M. Kossower, oraz Danielowa. Wśród nowo przybyłych znalazł się Adolf Berman dawny Referent do spraw żydowskich przy KRN, wcześniej przedstawiciel po "stronie aryjskiej" Żydowskiego Komitetu Narodowego oraz sekretarz Rady Pomocy Żydom -Żegoty". W czasie powstania warszawskiego przebywał na Żoliborzu, a po jego upadku w Izabelinie k. Warszawy skąd przybył do Lublina. Berman z ramienia Poalej Syjon - Lewicy posiadał mandat posła do KRN. Kolejnym i ostatnim (po Bermanie i Sommersteinie) żydowskim posłem do KRN był, następny nowo dokooptowany do CKŻP, adwokat Michał Szuldenfrei, reprezentujący Bund. Szuldenfrei został pod koniec 1944r przewodniczącym KC odrodzonej w Lublinie partii. Do Komitetu weszli także uczestnicy walk w getcie warszawskim: Icchak "Antek" Cukierman - zastępca komendanta głównego ŻOB Mordechaja Anielewicza, członek Żydowskiego Komitetu Narodowego (reprezentował Dror), reprezentant ŻKN po "stronie aryjskiej", dowódca dwu oddziałów żydowskich w czasie powstania warszawskiego (walczył na Starym Mieście i Żoliborzu), oraz Cywia Lubetkin - żona Cukiermana, członkini Droru, po powstaniu w getcie uczestniczka walk partyzanckich. Ponadto do CKŻP weszli: Józef Szklar i Juszyński. Na posiedzeniu 2 lutego wybrano także nowe Prezydium oraz kierowników 6-ściu referatów. Przewodniczącym Prezydium został E. Sommerstein, zastępcami przewodniczącego M. Bitter, A. Berman i Sz. Herszenhorn, sekretarzem generalnym P. Zelicki zaś kasjerem M. Zonszajn. Do CK wszedł również I. Cukierman. Kierownictwo Resortu Opieki Społecznej objął M. Bitter, Resortu Opieki nad Dzieckiem - Sz. Herszenhorn, Resortu Produktywizacji - A. Berman, Resortu Kultury i Propagandy - E. Sommerstein, Resortu Informacji - M. Kossower, Resortu Pomocy Prawnej i Interwencji - L. Gutmacher. Jako członkowie do Resortu Produktywizacji weszli : P. Zelicki i I. Cukierman, do Resortu Kultury i Propagandy - A. Berman i J. Turkow, do Resortu Pomocy Prawnej i Interwencji - E. Sommerstein i Gustaw Alef - Bolkowiak. Pod względem politycznym Organizację Ogólnych Syjonistów ("Ichud") reprezentowali: E. Sommerstein, M. Zonszajn, M. Kossower, PPR - P. Zelicki, J. Szklar, M. Bitter, Gustaw Alef - Bolkowiak (reprezentujący także żydowskich partyzantów) , Bund - M. Szuldenfrei, Sz. Herszenhorn, Poalej Syjon Lewicę - A. Berman, Hechaluc i Dror - C. Lubetkin i I. Cukierman oraz Żydowską Grupę Demokratyczną - L. Gutmacher. Trzech członków CKŻP (M. Zonszajn, P. Zelicki, M. Kossower) było jednocześnie członkami Komitetu Żydowskiego w Lublinie. Lubelską siedzibą CKŻP był lokal przy ulicy Lubartowskiej 19/29. W porównaniu z personalną obsadą Komitetu Żydowskiego w Lublinie, skład CKŻP reprezentował grupę osób znanych, aktywnych przed wojną (Herszenhorn, Sommerstein) oraz w czasie okupacji (Alef - Bolkowiak, Cukierman, Lubetkin, Berman). Komitet był też bardziej reprezentatywny pod względem pochodzenia jego członków (Lublin, Warszawa, ZSRR, komitety lokalne). Komitet będący zwierzchnikiem komitetów lokalnych, centralną organizacją żydowską przede wszystkim zajął się zaniedbaną przez swojego lubelskiego poprzednika prowincją. Na cele związane z działalnością Komitetu, PKWN przekazał 16 milionową pożyczkę którą zużytkowano głównie na ten cel. Na posiedzeniu 8 stycznia postanowiono przekazać 100 tys. zł z tej kwoty dla żydowskiego sierocińca w Białymstoku oraz 65 tys. zł Komitetowi na warszawskiej Pradze. Poważne subwencje otrzymała w tym okresie zapewne większa część lokalnych Komitetów, o ich skali i zakresie, wobec braku źródeł oraz prowadzonym dopiero od stycznia zapisie posiedzeń Prezydium (główne źródło informacji), nic nie wiemy. Pole działań Komitetu w połowie stycznia 1945r. uległo znacznemu rozszerzeniu. Sytuację Żydów na świeżo wyzwolonych od Niemców terenach referował Paweł Zelicki: "Na oswobodzonych obecnie terenach zostają tysiące Żydów, a liczba ich dojdzie do kilkudziesięciu tysięcy. Nie można dopuścić, aby ta cała masa przybyła do Lublina. Należy stworzyć kilka ośrodków jak: Łódź, Częstochowa, Kraków, Warszawa, Radom, do których należało by kierować oswobodzonych, a tam udzielić im wydatną pomoc. Do tych ośrodków wydelegować przedstawicieli Centralnego Komitetu, Ludzi energicznych, którzy by na miejscu interweniowali u Władz Państwowych i Miejskich, celem wydostania maksimum pomocy w odzieży i żywności dla ludności żydowskiej. Należy również postarać się o natychmiastowe uruchomienie kuchen ludowych. Jednym z głównych zadań delegatów jest stworzenie możliwości zarobkowania dla naszych ludzi. Należy również zająć się losem dzieci, któreby należało wysłać do Otwocka".
Postulaty postawione przez Zelickiego zostały szybko zrealizowane. Kierownik Resortu Opieki nad Dzieckiem Sz. Herszenhorn postanowił zakończyć rozpoczęte wcześniej prace nad zaadoptowaniem obiektu w Otwocku dla potrzeb dużego, ogólnopolskiego sierocińca dla dzieci żydowskich. W tym celu do Otwocka wysłana została dr Symchowicz z kwotą miliona złotych. Ustalono również główne zasady utworzenia i zrealizowania sierocińca. Na tym samym posiedzeniu (tj. 5 lutego) postanowiono również wysłać delegację CKŻP do wybranych miast i obszarów wyzwolonych. Do Warszawy wysłano: Sz. Herszenhorna, I. Cukiermana, C. Lubetkin i A. Bermana, do Krakowa - J. Turkowa i Baumingera, do Łodzi - Jusińskiego i Friedmana do Częstochowy i Będzina - Józefa Szklara, Lubetkin i Turkowa. Przydział kwot pieniężnych wyglądał następująco: dla delegacji do Warszawy - 300 tys. zł, dla Radomia i Kielc - 100 tys. zł, dla Częstochowy - 300 tys. zł, dla Łodzi - 200 tys. zł, dla Krakowa - 200 tys. zł. Ponadto każdej delegacji polecono zabrać ze sobą pewną ilość odzieży i obuwia, zaś prawo udzielania pomocy finansowej i materialnej przyznano delegatom, którzy sami decydować mieli o jej skali. Sprawą częściowo rozwiązaną wcześniej, była produktywizacja Żydów. Dnia 9 grudnia 1944 roku postanowiono powołać do życia specjalną Kasę Kredytową. Cel jej powstania oraz zasady funkcjonowania ujęte zostały w 33 artykułach. Art. 1. Na podstawie ustawy o spółdzielniach z dnia 29 października 1920r. /Dz. U. Nr 55 z 1934r. / zostaje założona na czas nieograniczony "Kasa dla popierania produktywizacji Żydów, Spółdzielnie z odpowiedzialnością [i] udziałami w Lublinie"(...) Siedzibą Kasy jest siedziba Rządu Rzeczpospolitej, tymczasowo miasto Lublin Art. 2. Celem Kasy jest udzielanie pomocy finansowej i gospodarczej w pierwszym rzędzie zrzeszonym w Kasie rzemieślnikom, rolnikom, inteligencji zawodowej oraz Spółdzielniom dla odbudowy, założenia lub rozszerzenia warsztatów pracy. Art. 3. Powyższe swe zadania Kasa wykonuje przez: a) udzielanie członkom swoim kredytów pod podstacją pożyczki skryptowych, dyskonta, weksli oraz pożyczek zabezpieczonych bądź poręczenia, bądź zastawem towarów b) przyjmowanie wkładów pieniężnych z prawem wydawania dowodów wkładowych imiennych. c) Inkaso [wanie] weksli Art. 4. Członkami Kasy mogą być: a) Rzemieślnicy b) Rolnicy c) Robotnicy d) Inteligencja zawodowa e) Bez różnicy płci po ukończeniu 18 roku życia f) Inne Spółdzielnie o pokrewnym charakterze, o ile należą do Związku Rewizyjnego w myśl ustawy o Spółdzielniach. Art. 5. Osoba przystępująca do Kasy składa deklarację według wzoru ustalonego przez Zarząd i (...) wpłaca wpisowe w wysokości zł 20 oraz należność z tytułu zadeklarowanych udziałów. O przyjęciu na członka decyduję Zarząd Od decyzji Zarządu przysługuje odwołanie (...) w terminie 7 dniowym. Art. 6. Udział w Kasie wynosi zł 100. - (sto), płatne jednocześnie ze zgłoszeniem przystąpienia do Kasy. Członek Kasy obowiązany jest zadeklarować co najmniej 1 udział Art. 8. Członkowie Kasy mają prawo w miarę możliwości Kasy korzystać z jej pomocy gospodarczej w rozmiarach i na warunkach oznaczonych przez właściwy organ Kasy. W artykułach następnych określone zostały kompetencje i zakres działania organów Kasy: Wolnego Zgromadzenia członków, Rady Nadzorczej oraz Zarządu. Do kompetencji Walnego Zgromadzenia, w którym miał prawo brać udział każdy członek Kasy (w przypadku Spółdzielni - jej delegat) należał wybór i odwołanie członków Rady Nadzorczej, zatwierdzenie budżetu, zatwierdzenie sprawozdania rocznego z działalności, oraz prawo zmiany statutu. Walne Zgromadzenie powinno odbywać się co najmniej raz w roku. W skład Rady Nadzorczej wchodziło 3 członków i 3 zastępców, wszyscy z 3 letnią kadencją. Do jej głównych zadań należał nadzór nad finansami Kasy, ustalanie wysokości składek oraz zarządzanie odpowiednich działań prawnych w wypadku wykrycia jakichkolwiek braków i zaniedbań. Zarząd tworzony był przez 3 członków wybranych przez Radę Nadzorczą. Do jego zadań należało kierowanie polityką finansową Kasy oraz reprezentowanie organizacji na zewnątrz. W skład zarządu weszli: E. Sommerstein - przewodniczący, Sz. Herszenhorn - zastępca przewodniczącego, M. Zonszajn - sekretarz. Głównym zadaniem Kasy było udzielanie niskoprocentowych pożyczek spółdzielniom i indywidualnym rzemieślnikom, oraz na podobnych zasadach - rozprowadzanie narzędzi, maszyn i materiałów do produkcji. Kasa już w okresie lubelskim przyczyniła się do aktywizacji gospodarczej, zwłaszcza licznych, drobnych rzemieślników. Kasa podobnie jak Centralny Komitet w lutym 1945r. przeniosła się do Warszawy (pierwsze posiedzenie CKŻP w Warszawie odbyło się 13 marca 1945r.) Centralny Komitet Żydów w Polsce w okresie listopad 1944r. - luty 1945r. poddał się ogólnym tendencjom rządzącym życiem politycznym Polski lubelskiej. Komitet, podobnie jak wszystkie w owym czasie, polityczne kolegia, grupował przedstawicieli organizacji "postępowych" i "demokratycznych". Rzeczywistość polityczna w której przyszło mu działać, oraz uzależnienie finansowe od PKWN, w naturalny sposób pociągały za sobą zależność polityczną. Mimo to, trudno jednak zaprzeczyć że Komitet grupował wielu ludzi wybitnych, aktywnych przed wojną i w czasie okupacji (Sommerstein, Cukierman, Berman, Lubetkin) W zamian za akceptację nowa władza ofiarowała dużo. Komitet otrzymał namiastkę autonomii, w jego ramach umożliwiono Żydom swobodny rozwój życia społeczno - opiekuńczego, gospodarczego, kulturalnego oraz częściowo politycznego. Władzę decydujące się na takie rozwiązanie liczyły przede wszystkim na poparcie i swoją legalizację ze strony grupy społeczeństwa - Żydów. Nie bez znaczenia był także wydźwięk propagandowy (zwłaszcza wobec światowego żydostwa). Przez krótki, nieco ponad trzy miesięczny okres Lublin stanowił rodzaj stolicy dla Żydów w Polsce. O wyborze tego miasta decydowały proste przyczyny: bliskość naczelnych władz państwowych, duże, zorganizowane środowisko żydowskie, itp. Okres lubelski odcisnął swój ślad na dalszych losach Komitetu i ludzi go tworzących. Tutaj ustalił się, ulegający w ciągu następnych kilku lat, niewielkim zmianom personalny skład Prezydium CKŻP. W połowie roku 1946r. na jego czele stali jeszcze: A. Berman, Sz. Herszenhorn i M. Bitter jako wiceprzewodniczący oraz P. Zelicki jako Sekretarz Generalny. . Dla wielu okres lubelski stanowił rodzaj startu do wysokich pozycji w administracji, polityce, spółdzielczości, działalności społecznej, itp. Wśród składu Prezydium CKŻP posłami do KRN i później do Sejmu byli: E. Sommerstein, A. Berman, M. Szuldenfrei, M. Kossower. Członkowie CKŻP stali na czele partii i organizacji żydowskich: Ichudu - Sommerstein, Bundu - Szuldenfrei, Poalej Syjon - Lewica - A. Berman, Związek Partyzantów Żydowskich - G. Alef - Bolkowiak. J. Turkow został aktywnym propagatorem kultury żydowskiej (dyr. Teatru Żydowskiego we Wrocławiu) zaś Zelicki, Berman, Bitter i Herszenhorn aktywnie wspierali Żydowską Spółdzielczość (zasiedli we władzach Centrali Spółdzielni Wytwórczych -Solidarność"). Po wyemigrowaniu z Kraju A. Berman stanął na czele Komunistycznej Partii Izraela i z jej ramienia wszedł do Knesetu zaś G. Bolkowiak piastował wysokie stanowisko w światowej organizacji zrzeszającej członków ruch oporu z czasów II wojny światowej.
Adam Kopciowski
