Biblioteki żydowskie
Z Strona o Żydach lubelskich
W bogatej, liczącej ponad 400 lat, historii Zamościa ważne miejsce przez długi okres zajmowała społeczność żydowska. Grupa ta wywarła duży wpływ na rozwój gospodarczy i kulturalny Zamościa. W okresie międzywojennym Żydzi stanowili znaczącą grupę społeczną miasta. W październiku 1918 roku, w świetle danych zamojskiego Magistratu wśród 13 054 mieszkańców miasta było 8507 osób wyznania mojżeszowego, co stanowiło 65 % ogółu ludności Zamościa. Według danych z 1931 roku na 24 241 wszystkich mieszkańców miasta, Żydów było 10 265, czyli 42%. W roku 1939 Żydzi stanowili 36% mieszkańców Zamościa1. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r., w Zamościu nastąpiło znaczne ożywienie działalności społecznej. Następowały gwałtowne przemiany w oświacie i kulturze, zaniedbywanej w okresie zaborów. W świadomości mieszkańców pojawiła się potrzeba nadrobienia tych zaniedbań. Potrzebę podjęcia działań zmierzających ku rozwojowi oświaty i kultury dostrzegła też społeczność żydowska Zamościa. Jednym z przejawów działalności zamojskich Żydów na polu kulturalno-oświatowym było upowszechnianie czytelnictwa. Powstawało wiele stowarzyszeń, które dużą rolę przywiązywały do organizowania bibliotek i rozwoju czytelnictwa. Prowadziło to do szybkiego wzrostu liczby placówek bibliotecznych. W okresie międzywojennym w Zamościu funkcjonowało, jak wynika z dostępnych źródeł, 8 bibliotek prowadzonych przez Żydów.
Zamojska Publiczna Biblioteka-Czytelnia imienia Izaaka Lejby Pereca
Dnia 24 maja 1913 r. na podstawie postanowienia Lubelskiego Urzędu Gubernialnego dla spraw stowarzyszeń wciągnięto do rejestru stowarzyszenie pod nazwą "Zamojska Publiczna Biblioteka-Czytelnia imienia I. L. Pereca". Założycielami stowarzyszenia byli: Izaak Gelibter, Jakub Józef Szneerson, Jonatan Ejbeszyc, Mordko Becher, Samuel Aszkenazy, Bajrach Pfeffer, Moszek Lewin i Jonas Perec2. Biblioteka im. Pereca przybrała charakter stowarzyszenia o własnym statucie. W Archiwum Państwowym w Lublinie zachował się drukowany statut w języku rosyjskim oraz tłumaczony na język polski. Tłumaczenie polskie władze biblioteki przedłożyły po 1918 r. Statut został uwierzytelniony 18 lipca 1921 roku przez zamojskiego notariusza Teodora Kalinowskiego3. Lata międzywojenne to okres ożywionej działalności biblioteki. Biblioteka dawała możliwość wypożyczania do domu oraz udostępniała na miejscu w czytelni książki i czasopisma w różnych językach. Wypożyczenie jednej książki do domu było bezpłatne, za wypożyczenie większej ilości książek pobierano dodatkowe opłaty. Według statutu biblioteka przeznaczona była dla mieszkańców Zamościa i powiatu. Członkami mogły być osoby bez różnicy wyznania i narodowości. które ukończyły 16 lat, po opłaceniu rocznej składki. Składka w latach dwudziestych wynosiła 7200 marek polskich. Polacy korzystali z tej biblioteki w małym stopniu. Pod koniec 1923 r. do biblioteki zapisanych było około 700 członków, rekrutujących się między innymi z inteligencji i warstwy robotniczej4. Podstawą utrzymania biblioteki miały być według statutu dochody ze składek członkowskich, imprez dochodowych (przedstawień, wieczorów literackich, koncertów muzycznych) oraz dobrowolnych ofiar składanych przez obywateli. Stowarzyszenie starało się również o subsydia z kasy miejskiej. Istnieją rozbieżności co do wielkości księgozbioru. Edward Chwalewik w książce Zbiory polskie... wydanej w 1926 r. podaje liczbę ok. 6000 tomów5. Na 7000 tomów oceniają wielkość księgozbioru zarządzający biblioteką w artykule opublikowanym w 1923 r. w czasopiśmie "Unzer Folkscajtung". W tymże artykule informowano, że w zbiorach znajduje się około 2000 książek żydowskich i 2000 polskich6. Zapewne część stanowił księgozbiór w języku rosyjskim7. W 1921 r. został wybrany zarząd. Znalazły się w nim następujące osoby: Rachmil Brondwajn- handlowiec, Jonas Perec- przemysłowiec, Mojżesz Goldsztajn- inżynier technolog, Mordko Cwilich- subiekt i Lejzor Finkman- krawiec8. Biblioteka mieściła się w odzielnym lokalu w domu W. Inlendera przy ul. Rynek 2, ściany zdobiły portrety Icchaka Lejby Pereca, Adama Mickiewicza9. Zamojska Publiczna Biblioteka-Czytelnia im. I. L. Pereca działała do 5 sierpnia 1924 r. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych postanowiło zlikwidować stowarzyszenie w związku z podejrzeniami o działalność komunistyczną, sprzeczną z polityką państwa10. 19 września 1924 r. zwołano ogólne zebranie, na którym ogłoszono postanowienie o zamknięciu stowarzyszenia oraz wybrano komisję likwidacyjną, która miała przesądzić o dalszych losach księgozbioru. Komisja likwidacyjna na posiedzeniu dnia 30 października 1925 r. postanowiła majątek biblioteki - w tym księgozbiór i wyposażenie wraz z prawem do lokalu przy ul. Rynek 2 przekazać w całości Żydowskiej Lidze Oświaty Ludowej w Polsce, Oddziałowi w Zamościu11. Jak pisał autor artykułu w żydowskim czasopiśmie "Unzer Folkscajtung", po długich latach pracy robotnikom i inteligencji w Zamościu udało się zbudować piękną bibliotekę12.
Biblioteka-Czytelnia Towarzystwa Żydowskiej Ligi Oświaty Ludowej
Kontynuacją Biblioteki-Czytelni im. I. L. Pereca była biblioteka przy zamojskim oddziale Żydowskiej Ligi Oświaty Ludowej w Polsce, otwarta 15 listopada 1925 r. Prezesem zarządu został Mojżesz Lewin, sekretarzem Rachmil Brondwajn13, a zarządzającym Bajrach Pfeffer14. Kolejnymi zarządzającymi biblioteką byli: w 1930 r. Chaim Szpizajzen15, w roku 1932 Szyja Sztajn16. Biblioteka mieściła się w oddzielnym lokalu początkowo w domu Inlendera przy ul. Rynek 2, w dalszych źródłach podawany jest adres Plac Mickiewicza 3. Placówka otwarta była przez 34 godziny w tygodniu, każdego dnia tygodnia17. Wypożyczano książki na zewnątrz i udostępniano na miejscu, w czytelni. Według spisu na dzień 1 stycznia 1930 r. księgozbiór liczył 5630 tomów18. W grudniu 1932 r. biblioteka liczyła około 7585 woluminów, w tym 2880 w języku żydowskim, 2405 w języku polskim, 300 w hebrajskim i około 2000 w języku rosyjskim19. Biblioteka przeznaczona była dla wszystkich bez względu na narodowość i wyznanie. Na początku 1930 r. do biblioteki zapisanych było 298 czytelników. W okresie od 1 stycznia do 31 grudnia 1929 zanotowano 9989 wypożyczeń20. Korzystanie odbywało się za odpłatnością21. Zabiegano też o subsydia z kasy miejskiej. W roku 1926 Rada Miejska z sumy 1000 zł preliminowanej dla bibliotek przyznała bibliotece-czytelni przy Ż.L.O.L. 300 zł22. Z budżetu na rok 30/31 przyznano osobno bibliotece 275 zł - z ogólnej sumy 1000 zł przeznaczonej na dofinansowanie bibliotek i osobno czytelni 200 zł - z sumy 1000 zł przeznaczonej na instytucje kulturalno-oświatowe23. Pewną część dochodów stanowiły wpływy ze zbiórek ulicznych. Dnia 7 kwietnia 1926 r. została urządzona kwesta uliczna, na której zebrano 99 zł 77 gr24. Kolejną kwestę zorganizowano 6 września 1926 r, z której czysty dochód w kwocie 149 zł 38 gr przeznaczono na zakup nowych książek25. Również na zakup książek przeznaczono dochód ze zbiórki w dniu 13 czerwca 1927 r. Zebrano wówczas 29 zł 98 gr26. W okresie od 1 stycznia do 31 grudnia 1929 r. budżet biblioteki wyniósł 5239 zł, dla porównania polska publiczna biblioteka im. Jana Zamoyskiego wydała tylko 2628 zł27. Można stwierdzić, że biblioteka Żydowskiej Ligi Oświaty Ludowej była najbogatszą tego typu instytucją w Zamościu. Biblioteka wraz z zamojskim oddziałem Żydowskiej Ligi Oświaty Ludowej zlikwidowana została w 1937 roku, po ujawnieniu na terenie organizacji działalności komunistycznej28. Nie znane są informacje, kto opiekował się księgozbiorem w kolejnych latach.
Powszechna Hebrajska Biblioteka im. D. Friszmana
3 marca 1924 roku powstała Powszechna Hebrajska Biblioteka im. D. Friszmana, mieściła się w lokalu szkoły "Kadimah"29. Prywatna Koedukacyjna Polsko-Hebrajska Szkoła Powszechna "Kadimah", przy której istniała opisywana biblioteka działała w latach 1908-1935. Mieściła się w budynku własnym przy ul. Zamenhoffa 9 oraz w wynajętym przy ul. Sienkiewicza 5. Wszyscy nauczyciele byli wyznania mojżeszowego. Nauczanie w szkole "Kadimah" oparte było na programie 5-klasowej szkoły powszechnej, lecz program ten zmodyfikowano i rozbudowano. Choć język polski był językiem wykładowym, po hebrajsku nauczano Biblii, Talmudu, historii Żydów i religii, język hebrajski był też jednym z przedmiotów nauczania30. Powszechna Hebrajska Biblioteka im. D. Friszmana mieściła się w lokalu szkoły przy ul. Sienkiewicza 5. W 1925 r. sekretarzem był Rubinsztajn, a przewodniczącym Rozenberg31. W 1932 zarządzającym był kupiec Lejba Goldgraber, lat 23, zamieszkały przy ul. Pereca 6 w Zamościu32. Mało zachowało się informacji dotyczących budżetu biblioteki im. Friszmana. Można jedynie przypuszczać, że utrzymywała się ona z opłat czytelników, podobnie jak inne biblioteki powszechne. Komisja Administracyjno-Gospodarcza Rady Miejskiej Zamościa jedynie raz - w 1924 roku proponowała wyasygnować 100 zł33. Biblioteka organizowała również kwesty uliczne na zasilenie swojego budżetu. 26 kwietnia 1925 r. po potrąceniu kosztów (20 zł) czysty dochód wyniósł 142 zł 23 gr. Kwota ta została spożytkowana na zakup książek34. 21 lipca tego samego roku zorganizowana kwesta przyniosła 86 zł dochodu. 14 czerwca budżet biblioteki wzbogacił się o 101 zł 78 gr35. Kolejna kwesta odbyła się 1 września 1927 r., na której zebrano po odliczeniu kosztów 87 zł 13 gr36. Księgozbiór biblioteki im. Friszmana, tak jak w nazwie, był w całości w języku hebrajskim. Wpłynął na to zapewne także charakter szkoły, której nauczanie w dużej części opierało się na języku hebrajskim. Ze zgromadzonych książek korzystali z pewnością w większości nauczyciele i uczniowie szkoły "Kadimah", choć biblioteka ta nie była tylko szkolną, a powszechną. Ze względu na język gromadzonych zbiorów, można przypuszczać, że korzystali z niej wyłącznie Żydzi posiadający znajomość języka hebrajskiego. Ze względu na liczbę tomów, biblioteka ta nie należała do największych w mieście, jednak posiadała największe zbiory w języku hebrajskim. W piśmie z 27 grudnia 1928 r. zarząd biblioteki informował, że posiada ona 1000 tomów książek, wszystkie w języku hebrajskim. W tym piśmie informowano także, że biblioteka nie gromadzi żadnych czasopism37. W kolejnym piśmie do starostwa z dnia 12 grudnia 1932 r. podawano liczbę również około 1000 tomów38. W grudniu 1932 r. zarząd skarżył się na małą frekwencję czytelników i informował władze Zamościa, że biblioteka jest od dnia 1 czerwca 1932 r. nieczynna39.
Nowomiejska Ludowa Biblioteka-Czytelnia w Zamościu im. dr Salomona Ettingera
Nowomiejska Ludowa Biblioteka-Czytelnia została założona 1 kwietnia 1921 r.40 Inicjatywę założenia tej placówki podjęła przede wszystkim żydowska młodzież mieszkająca na Nowej Osadzie. "Szukając "bezpartyjnej" nazwy, zebranie założycielskie postanowiło nazwać bibliotekę imieniem dr Szlomo Ettingera. W ten sposób zaistniał jedyny przypadek gdy Zamość mógł uwiecznić imię swego słynnego, choć zapomnianego mieszkańca"41. Salomon Ettinger urodził się w Zamościu w roku 1802. Był poetą i dramaturgiem żydowskim, pisał fraszki i ballady. Zmarł w roku 185642. Do założenia biblioteki na Nowej Osadzie przyczynili się: M.Ch. Nirnberg, Johanan Morgensztern, Gerszon Cuker, Neche Rok, Zisel Wagner, Jaakow Cimring, Szlomo Gruber. W rozwoju instytucji pomogli także Jaakow Fajgenbojm, Jehuda Wagner, Lejba Rozen. Na pierwszym spotkaniu zapadła decyzja o powołaniu biblioteki i czytelni na wzór biblioteki im. Pereca. Należało się też zająć gromadzeniem pierwszych książek (oczekiwano darów), oraz funduszy. Z prośbą o finanse zwrócono się do organizacji robotniczej w Nowym Jorku, która obiecała przekazać sumę ok. 100-150 dolarów. Wyemitowano także obligacje, które wykupili przyszli członkowie instytucji. Za zgromadzone środki wynajęto trzypokojowy lokal, w którym odbyło się zebranie założycielskie, które zgromadziło ok. 100 osób. Na tym zebraniu wybrany został pierwszy zarząd, w którego skład weszli: M.Ch. Nirnberg jako przewodniczący, Szlomo Gruber jako sekretarz oraz członkowie zarządu- Johanan Morgensztern, Gerszon Cuker, Lewi Rozenman i Zisel Wagner. Powołano również komisję rewizyjną w składzie: Baruch Rojzner i Dawid Sztern. Siedziba biblioteki znajdowała się na przedmieściu Nowa Osada w domu Kaca43, w 1930 roku mieściła się ona przy ul. Rynek 3544, zaś w 1932 r. przy ul. Nowy Rynek 2745. Biblioteka mieściła się w oddzielnym lokalu, posiadała czytelnię i wypożyczała książki na zewnątrz. Radny Mojżesz Herman stwierdzał, że jest "na Nowej Osadzie jedyną instytucją, która daje możność robotnikowi i szerokim masom ludowym do skorzystania otrzymania książki, lub czytywania co wieczór dziennika"46. Czytelnia otwarta była codziennie od godz. 18.00 do godz. 22.0047. Biblioteka otwarta była przez sześć dni w tygodniu, a łączny czas wynosił 25 godzin, czyli średnio cztery godziny dziennie48. W 1926 roku przewodniczącym zarządu był Lejba Rozenman, lat 31, pracownik handlowy 49. Zarządzającym według informacji z roku 1928 był Lejba Rozen, lat 3450. Kompletne informacje o składzie władz biblioteki pochodzą z roku 1932. Zarząd składał się wówczas z 5 osób. Przewodniczącym był Szaja Mermelsztejn, lat 34, zamieszkały przy ul. Lwowskiej 39, sekretarzem Mojższesz Rotfeld, lat 28, zamieszkały przy ul. Nowy Rynek 5, skarbnikiem Gerszon Kupfer, lat 23, zamieszkały przy Lwowskiej. Członkami zarządu byli także Dawid Cwirn, lat 24 i Lejba Sztajnkolin, lat 26. Wszyscy byli mieszkańcami Nowej Osady w Zamościu51. Biblioteka nowomiejska prężnie się rozwijała. Dane o wielkości i strukturze zbiorów pochodzą z roku 1926, 1928, 1930 i 1932. 6 października 1926 r. biblioteka posiadała 1500 książek, w tym 1100 żydowskich i 400 polskich52. Najdokładniejsze informacje pochodzą z pisma do starostwa miasta Zamościa z dnia 29 grudnia 1928 r. Biblioteka posiadała wówczas 1812 tomów, z czego 1265 w języku żydowskim, 505 w języku polskim 22 w hebrajskim i 20 w rosyjskim, gromadziła również 16 tytułów czasopism53. Według spisu na dzień 1 stycznia 1930 r. liczba tomów wynosiła 199854. 7 grudnia 1932 r. biblioteka posiadała 2415 tomów, 1665 w języku żydowskim i 750 w języku polskim55. W późniejszym okresie, prawdopodobnie w drugiej połowie lat trzydziestych biblioteka posiadała 3500 książek głównie w językach jidysz, polskim i hebrajskim 56. Biblioteka była dostępna dla wszystkich. Korzystającymi byli przeważnie Żydzi. W większości byli to robotnicy- 65 % członków. 35 % stanowiła "postępowa młodzież, jak uczniowie, inteligencja zawodowa itp."57. W 1926 roku do biblioteki zapisanych było 200 członków, w 1930 nastąpił spadek liczby czytelników - było ich 15558. Biblioteka utrzymywała się z opłat czytelników i dotacji z kasy miejskiej. W 1924 roku biblioteka otrzymała subsydium z budżetu Zamościa na urządzanie59. Z preliminowanej sumy 1000 zł na rzecz bibliotek w budżecie na rok 1926, otrzymała 200 zł60. Na posiedzeniu Rady Miejskiej 25 października 1930 r. z preliminowanej w budżecie na rok 1930/31 kwoty 1000 zł tytułem subsydium dla bibliotek, Komisja Kulturalno-Oświatowa przyznała bibliotece w Nowej Osadzie 175 zł61. W roku 1929 budżet biblioteki wyniósł 3413 zł, co stawiało ją na drugim miejscu pod względem finansowym w mieście, po Bibliotece Żydowskiej Ligi Oświaty Ludowej62. Biblioteka w Nowej Osadzie pozyskiwała również fundusze ze zbiórek ulicznych. 24 lipca 1925 roku odbyła się kwesta uliczna na zasilenie budżetu biblioteki. Zebrano wówczas ogółem 137 zł 23 gr, z tego po odliczeniu kosztów, które wyniosły 22 zł 50 gr, czysty dochód wyniósł 114 zł 73 gr63. Kolejną kwestę zorganizowano 5 października tego samego roku. Czysty zysk po potrąceniu kosztów zbiórki (25 zł 30 gr) wyniósł wówczas 150 zł 86 gr. Biblioteka prowadziła bogatą działalność kulturalno-oświatową. Urządzano wykłady, wieczory literackie. Zapraszano gości między innymi z Warszawy oraz znane osobistości przybywające do Zamościa dzięki pośrednictwu Warszawskiego Towarzystwa Literackiego. Pierwszy wieczór literacki zorganizowano w 1922 roku, a poświęcony był Jcchakowi Lejbuszowi Perecowi, klasykowi literatury żydowskiej w Polsce, urodzonemu w Zamościu. Na wieczorze wygłoszono kilka referatów: Jona Jehoszuła Perec, brat poety zaprezentował odczyt "Perec jako myśliciel", Samuel Aszkenazy wspominał czasy młodości poety i Jarachmiel Brandwajn, który wygłosił referat "Perec jako artysta". W części artystycznej wystawiono "Trzy krawcowe" Pereca 64. Nowomiejska Ludowa Biblioteka-Czytelnia wniosła duży wkład w podnoszenie świadomości obywateli w Zamościu. Mojżesz Herman stwierdzał, że służyła podnoszeniu "kulturalnego poziomu zacofanej części miasta, jaką przedstawia obecnie Nowa Osada"65. Instytucja prężnie działała do wybuchu II wojny światowej. W roku 1939 bibliotekę prowadziła organizacja "Ha-poel" ["Robotnik] 66.
Biblioteka Klasowych Związków Zawodowych
Bibliotekę przy Klasowych Związkach Zawodowych w Zamościu otwarto 5 października 1926 w lokalu L. Golthara, przy ul. Bożnicznej nr 1967. Biblioteka mieściła się w lokalu organizacji i w czasie swojego istnienia wielkokrotnie zmieniała siedzibę. W listopadzie 1926 r. przeniosła się ona do lokalu F. Garfinklowej przy Bożnicznej 1468. W kwietniu 1928 r. zmieniła adres na Lwowską 4269. W styczniu 1931 r. po raz kolejny zmieniła siedzibę z ul. Lwowskiej na ul. Kołłątaja 770. Ostatecznie, jeszcze tego samego roku w lipcu biblioteka przeniosła się na ul. Ormiańską 1871.
Równie często zmieniały się władze biblioteki. We władzach działali głównie ludzie młodzi, poniżej 25 roku życia. W 1928 r. zarządzającym był Lalik Karp, lat 2172. W składzie zarządu był także Jakob Mitelpunkt73. W 1930 r. przewodniczącym był Aron Erbesfeld, lat 23, a zarządzającym i zarazem sekretarzem Josef Gryner, lat 2074. W lutym 1931 r. na przewodniczącego wybrano Szlomę Lembergera, lat 21, na sekretarza Motela Golthara, lat 2275. W listopadzie tego samego roku znów zmieniono przewodniczącego i zarządzającego biblioteką. Przewodniczącym został Mojżesz Rajzman, lat 24, zarządzającym Izaak Lerner, lat 21, który działał na tym stanowisku do października 1934 r.76 Po nim zarządzał biblioteką Moszko Hole, lat 2477.
Księgozbiór biblioteki przy Klasowych Związkach Zawodowych nie należał do największych. W grudniu 1928 r. posiadała ona 670 tomów, w tym żydowskich 470 i polskojęzycznych 200. W bibliotece dostępnych było 6 tytułów czasopism78. Spis na dzień 1 stycznia 1930 r. ilość książek określał na 800 tomów, bez uwzględnienia zasięgu językowego79. W roku 1932 w piśmie do Starostwa Powiatowego Zamojskiego zarząd informował o liczbie 1393 woluminów - 854 żydowskich i 539 polskich80. Biblioteka czynna była każdego dnia tygodnia, średnio przez 3 godziny dziennie, nie posiadała czytelni. Była powszechnie dostępna, po uiszczeniu stosownej opłaty. W 1930 r. z usług biblioteki korzystało 200 czytelników. W okresie od 1 stycznia do 31 grudnia 1929 roku zanotowano 11000 wypożyczeń81. Tak duża ilość wypożyczeń świadczy o tym, że Biblioteka Klasowych Związków Zawodowych odgrywała dużą rolę kulturalno-oświatową w społeczności Zamościa. Nie znane są informacje o strukturze społecznej czytelników. Można przypuszczać, że była to między innymi młodzież i robotnicy, w większości żydowscy. Na budżet składały się opłaty czytelników oraz drobne dotacje z kasy miasta. W 1926 r. biblioteka otrzymała subsydium w wysokości 100 zł, z ogólnej sumy 1000 zł, przeznaczonej na dofinansowanie bibliotek82. Biblioteka działała do II wojny światowej.
Biblioteka im. I. Ch. Brenera Przy Towarzystwie Kulturalno-Oświatowym "Frajhajt"
Informacje o tej bibliotece są bardzo skromne. W 1933 r. w piśmie do Starostwa Powiatowego Zamojskiego zawiadamiano, że w niedzielę 19 lutego 1933 r. otwarto instytucję pod nazwą "Biblioteka im. I. Ch. Brenera przy Towarzystwie Kulturalno-Oświatowym "Frajhajt"w Zamościu". Biblioteka mieściła się w lokalu organizacji przy Placu Mickiewicza 1683. W dalszych latach nastąpiła zmiana lokalu. 20 marca 1939 r. biblioteka mieściła się na ul. 3 Maja 884.
Zarządzającym biblioteką w roku otwarcia był Lipa Erlich, lat 2485. W 1939 r. wiceprzewodniczącym był Josef Holdberg, sekretarzem Erlich Hersz86, a zarządzał biblioteką Mojżesz Rotfeld87.
Nieznane są niestety informacje o budżecie biblioteki, stanie księgozbioru oraz czytelnikach.
Inne biblioteki żydowskie
Bibliotekę posiadała Szkoła Świecka im. J.L. Pereca w Zamościu. Szkołę założył Oddział Zamojski Zjednoczenia Szkół Żydowskich, pozwolenie wydał Inspektorat Szkolny w Zamościu w dniu 23 maja 1925 roku. Do szkoły uczęszczały głównie dzieci rzemieślników, sklepikarzy, robotników, urzędników handlowych. Nauka była płatna i wynosiła od 1 do 4 zł miesięcznie. Księgozbiór biblioteki był skromny, liczył w roku szkolnym 1930/1931 70 tomów dla dzieci i 80 dla nauczycieli. Narzekano na brak pomocy naukowych do nauczania historii, geografii, przyrody i matematyki. Na małą liczbę księgozbioru wpłynęły zapewne trudności finansowe szkoły. Można przypuszczać, że większość w bibliotece stanowiły książki żydowskie. Językiem wykładowym w szkole im. Pereca był język żydowski, po polsku nauczano tylko języka polskiego, historii Polski i geografii Polski, także w skład grona nauczycielskiego wchodziły osoby pochodzenia żydowskiego. Szkoła, a wraz z nią biblioteka z powodu złych warunków materialnych została zamknięta w sierpniu 1931 roku88.
Niewielką bibliotekę, przeznaczoną głównie dla miłośników nauk judaistycznych i hebraistycznych zorganizował samorząd Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Zamościu89.
Bibliotekarstwo żydowskie w Zamościu w okresie międzywojennym rozwijało się dzięki dużemu zaangażowaniu społecznemu i odegrało ważną rolę w środowisku zamojskich Żydów. Głównie młoda część społeczności żydowskiej dostrzegła szczególną rolę książki i bibliotek. Biblioteki były zapleczem prężnie rozwijającego się szkolnictwa oraz procesu samokształcenia. Oprócz upowszechniania czytelnictwa biblioteki prowadziły szeroką działalność kulturalno-oświatową: prowadziły odczyty, organizowały wieczory literackie oraz spotkania z literatami. Były wyrazem jedności, a zarazem odrębności żydowskiej społeczności Zamościa.
1 K. Kowalczyk, Życie kulturalne Zamościa w latach II Rzeczypospolitej, [w:] Czterysta lat Zamościa, pod red. J. Kowalczyka, Wrocław 1983 s. 184; Zamość : z przeszłości twierdzy i miasta, pod red. A. Koprukowniaka i A.A. Witusika, Lublin 1980 s. 208, 258-259.
2 G. Sowińska, Inicjatywy i instytucje kulturalne w Zamościu w latach 1867-1914, "Rocznik Zamojski" 1988 t. 2 s. 103.
3 Archiwum Państwowe w Lublinie, Urząd Wojewódzki Lubelski (1919-1939) Wydział Społeczno-Polityczny (dalej APL UWL 1919-1939. WS-P), sygn. 1092 s. 76-80.
4. APL, UWL 1919-1939. WS-P, sygn. 1092 s. 147.
5 E. Chwalewik, Zbiory polskie, Warszawa-Kraków 1926, t.2 s. 535.
6 APL, UWL 1919-1939. WS-P, sygn. 1092 s. 147.
7 G. Sowińska, Inicjatywy..., s. 103.
8 APL, UWL 1919-1939. WS-P, sygn. 1092 s. 3.
9 Tamże, s. 147.
10 Tamże, s. 118.
11 Tamże, s. 157.
12 Tamże, s. 147.
13 APL, Starostwo Powiatowe Zamojskie 1919-1939 (dalej SPZ 1919-1939), sygn. 77 s. 76.
14 Tamże, s. 78.
15 Tamże, s. 80.
16 Tamże, s. 81.
17Biblioteki oświatowe. Spis na dzień 1 stycznia 1930 roku, Warszawa 1932,. s. 63..
18 Tamże.
19 APL, SPZ 1919-1939, sygn. 77 s. 81.
Robert Urban
