Życie społeczno kulturalne Żydów 1918-1939 i okupacji

Z Strona o Żydach lubelskich

W okresie międzywojennym w Lublinie funkcjonowało 9 politycznych partii żydowskich. Były to kolejno: Agudas Israel, Fołkspartaj, Bund, Organizacja Ogólnych Syjonistów, Mizrachi, Organizacja Syjonistów - Rewizjonistów, Poalej Syjon Lewica, Poalej Syjon Prawica oraz Syjonistyczna Partia Pracy "Hitachdut". Duża ilość Żydów należało i sympatyzowało z Komunistyczną Partią Polski. Agudas Israel, prawicowa partia religijnych ortodoksów istniała w Lublinie od 1919r (w Polsce od 1916r) i w 1929r liczyła 480 członków. Przywódcą partii od, 1927r był twórca lubelskiej wyższej uczelni talmudycznej rabin Mejer Szapiro, funkcję prezesa pełnił Mojżesz Szczarański, zaś wiceprezesa Mojżesz Ajzenberg. Aguda za swoje główne zadanie, uważała ochronę praw religijnych Żydów, zaś w jej działalności dominowały przede wszystkim akcenty religijne. Koncentrowały się one zwłaszcza w dziedzinach oświaty (subsydiowanie i zakładanie chederów i innego typu szkół religijnych), dbałość o zaspokojenie wszystkich religijnych potrzeb ludności żydowskiej oraz w dziedzinie działalności opiekuńczo - filantropijnej. Ze względu na swój zachowawczy charakter i lojalność wobec rządu, Aguda była popierana przez administrację państwową. Żydowska Partia Ludowa (Fołkiści) zaczęła działalność w Lublinie w 1917r. Była to partia działająca z pozycji narodowych, stojąca jednakże na stanowisku antysyjonistycznym. Fołkiści dążyli przede wszystkim do poszerzenia żydowskiej autonomii społeczno - politycznej w Polsce. Liderami partii w Lublinie byli inż. Henryk Bekker i Saul Stupnicki ( od 1924r był członkiem Rady Centralnej Fołkspartaj), Izrael Kacenelbogen i Bencjan Frank. Partia w Lublinie, liczyła ok. 100 zarejestrowanych członków, oraz wielu zwolenników. Cieszyła się ona popularnością w jednej z dwu głównych żydowskich gazet w Lublinie "Lubliner Tugblat", miejscowym oddziale Rady Rzemieślników Żydowskich, oraz CISZO - Zjednoczeniu Szkół Żydowskich. Fołkiści stali na stanowisku opozycyjnym i krytycznym wobec, zarówno władz polskich, jak i innych (zwłaszcza syjonistycznych) partii żydowskich. Najliczniejszą żydowską partią w Lublinie, był działający w mieście od 1916r syjonistyczny Bund. W roku 1926 do partii należało ok. 600 członków, zaś liczbę bliskich partii sympatyków szacowano na ok. 1500 osób. Bund był aktywny, nie tylko wśród robotników, ale także środowisku inteligencji, nauczycieli, lekarzy itp. W skład Komitetu Miejscowego Bundu wchodzili m.in.: Lejba Lerer, Szloma Herszenhorn, Derek Krempel, Bela Szpiro, Szyja Arbes, Bajla Nisenbaum, Mojżesz Wajsman, Aron Nisenbaum, Jakub Nisenbaum i Hilel Dziubiński. Działalność Bundu koncentrowała się w lubelskich żydowskich związkach zawodowych, których sekretarzami byli prawie wyłącznie przedstawiciele partii. Z inicjatywy Bundu działały także: biblioteka imienia Pereca. Kursy dla młodzieży pracującej i pracujących dorosłych, tzw. "Kultur Lige" (instytucja zajmujące się szerzeniem kultury poprzez organizowanie wykładów) i bank rzemieślników. Partia posiadała w Lublinie własny organ prasowy "Lubliner Sztyme" oraz filialne organizacje: kobiecą: Stowarzyszenie Żydowskich Kobiet Pracujących (JAF), młodzieżowe "Cukunft" (zrzeszał ok. 500 członków, na jego czele stał Chaim Nisenbaum) oraz dziecięcą Skif. Od roku 1926 w Lublinie działał bundowski Uniwersytet Ludowy. Poalej Syjon, jeszcze jako jednolita partia działał w Lublinie od 1921r, zaś od 1924r po rozłamie, funkcjonował w mieście Poalej Syjon Lewica i Poalej Syjon Prawica. Poalej Syjon Lewica była partią łącząca idee syjonistyczne i marksistowskie. W 1932r partia liczyła 200 członków, oraz ok. 400 zwolenników. Młodzieżowa przybudówka "Jugend" w tym okresie liczyła ok. 80 członków. Poalej Syjon Lewica największe wpływy posiadała w Związku Zawodowych Drukarzy i Zecerów. Ponadto pod jej wpływami pozostawał Klub Sportowy "Sztern". Do najwybitniejszych działaczy partii w Lublinie należeli: nauczyciel Samuel Binder i właściciel sklepu Szloma Mitelman. Organizacją "Jugend" kierowali Szloma Sztokfisz i Dawid Feldman. Poalej Syjon Prawica reprezentowała idee syjonistyczne i socjalistyczne. W Lublinie liczyła ok. 100 członków, ale tuż po rozłamie roku 1924 sytuacje partii była krytyczna, a i w okresie późniejszym wpływ jej nie były zbyt duże. Pewne znaczenie prawe skrzydło Poalej Syjon posiadało wśród młodzieży syjonistycznej zjednoczonej w "Hechaluc" oraz wśród syjonistycznych harcerzy "Haszomer Hacair". Głównymi działaczami partii byli: nauczyciel Samuel Żytomirski, robotnik Majer Cukierman, i buchalter Menachem Mendel Orzeł. Syjonistyczna Partia Pracy "Hitachdut" była najsłabszą spośród omawianych partii, głównie z powodu stosunkowo młodego rodowodu i małych wpływów w ogóle w Polsce. Wśród robotniczych partii syjonistycznych Hitachdut reprezentował prawicę. W województwie większe wpływy partia posiadała jedynie w Siedlcach i Puławach. Organizacja Syjonistów - Ortodoksów "Mizrachi" działała w Lublinie od 1920r, i grupowała w swoich szeregach, religijnych, ortodoksyjnych Żydów dążących do budowy żydowskiego państwa w Palestynie. Mizrachi zatem reprezentowała program religijnego syjonizmu. W sprawach krajowych zbliżona zaś była programem do Agudy. Do roku 1925 - roku ograniczenia przez Wielką Brytanię limitów emigracyjnych, partia liczyła ok. 500 członków. Po tych wydarzeniach liczba członków partii drastycznie zmalała, w Lublinie wynosiła już tylko 150 członków. Na czele Komitetu Lokalnego stał Lejba Szper, wiceprezesem był Lejzor Mokotowski, zaś członkami: Majer Srebrnik, Dawid Rachtman. Radykalnie narodowe oblicze posiadała Organizacja Syjonistów - Rewizjonistów stanowiąca odłam Ogólnych Syjonistów. Swoją odrębność od rodzimej organizacji, Rewizjoniści w Lublinie zaznaczyli już w 1926r. Pełnie niezależną działalność zaczęli prowadzić dwa lata później. Mimo radykalnego, narodowo --syjonistycznego programu Rewizjoniści w stosunku do państwa polskiego deklarowali pełną lojalność. Na swoich zebraniach i manifestacjach używali polskich symboli narodowych, jednym z hymnów był "Marsz I Brygady", zaś na codzień propagowano używanie języka polskiego. W Lublinie istniał Komitet Lokalny partii, na którego czele stali: nauczyciel Mandel Szapiro, Samuel Dawid Rotberg i Eljasz Wajsbrodt. W 1928r Rewizjoniści w Lublinie zorganizowali młodzieżowe przybudówki: Związek Młodzieży Syjonistycznej "Massada" liczący ok. 30 członków i organizację harcerzy "Brith Trumpeldor" grupujących ok. 120 osób Lubelski oddział Organizacji Ogólnych Syjonistów, opanowany był przez radykalną frakcję partii - "Al. Hamiszmar". Do wybitniejszych działaczy zaliczali się: dr Mojżesz Zajdenman, Lazar Nisenbaum, adwokat Marek Alten, Bela Dobrzyńska, Dawid Dawidson, Maurycy Schlaf i Josef Wajselfisz. Organizacja liczyła ok. 500 członków, zaś jej bezpośrednie zaplecze młodzieżowe, kierowane przez Moteła Lewina "Haszomer Hacair" liczył 150 członków. Ogólni Syjoniści sprawowali opiekę nad szkołą Tarbutu, do której uczęszczało 120 uczniów, poważne wpływy posiadali też w Związku Kupców Żydowskich, Klubie Inteligencji Żydowskiej i Zrzeszeniu Akademików Żydów. Podległe organizacji były również oddziały wielkich żydowskich funduszów narodowych "Keren Hajesod" i "Keren Kajemeth Leisrael". Ludność żydowska była licznie reprezentowana w miejscowych organizacjach KPP, KZMP i MOPR. W okresie międzywojennym, wszystkie większe skupiska ludności żydowskiej w Polsce organizowane były w gminy wyznaniowe obejmujące ogół mieszkańców wyznania mojżeszowego. Zasady funkcjonowania żydowskich gmin wyznaniowych, zakres ich działalności, strukturę wewnętrzną, zasady powoływania władz, charakter prawny zostały uregulowane ustawą z 5 kwietnia 1928r. W świetle tego dokumentu (oraz rozporządzeń uzupełniających z października 1930r) gmina, w zasadzie nie była instytucją samorządu polityczno - narodowego, a pełniła jedynie funkcję o charakterze wyznaniowym, administracyjnym, oświatowym oraz dobroczynno - opiekuńczym. Do zadań gminy należało: organizowanie, administrowanie i finansowanie instytucji publicznych będących jej własnością. Gmina utrzymywała przede wszystkim instytucje stricto religijne: synagogi: główną Maharszala (Jateczna 5), Kotlarską (Szeroka 2), Saula Wahla (Podzamcze 12), Bet ha - Midrasz - "de Kahal" (Jateczna 6). "de Parnes" (Szeroka 44), "de Chasidim" (Nadstawna 23), "de Nosim" (Lubartowska 4) oraz dwie synagogi. Przy Siennej 10 i Bychawskiej 7; cmentarze (wraz z domami pogrzebowymi): stary przy ul. Siennej i nowy przy ul. Unickiej; łaźnie rytualne: przy Lubartowskiej 24, Jatecznej 22 i Bychawskiej. Gminy prowadziła także instytucje oświatowe: sieć szkół Talmud Tory, szkolę żeńską Bejs Jakow, szkołę Tarbut oraz obiekty o charakterze opiekuńczo - medycznym: szpital żydowski przy ul. Lubartowskiej, ośrodek otwartej opieki medycznej TOZ przy Górnej Panny Marii 4, ambulatorium: "Bikur Chojlim" dla ubogich Żydów oraz ochronkę dla sierot i starców przy ul. Grodzkiej 11. Ponadto własnością gminy były nieruchomości przy ulicach: Rynek 8, Szeroka 29, Krawiecka 41, Szeroka 44. środki finansowe którymi rozporządzała gmina, w głównej mierze były przychodami z pośrednich i bezpośrednich podatków oraz wpływami z nieruchomości. Głównymi ciałami kierującymi pracami gminy były: rada, zarząd wraz z kancelarią i rabinatem. Rada gminy była instytucją stanowiąca i kontrolującą, zarząd zaś wykonawczą. Do zadań rady gminy należało: uchwalanie budżetu, opracowanie ogólnych zasad gospodarki finansowej, zakładanie szkół religijnych oraz innych instytucji, oraz wybór rabinów. Władza państwowa ustalała liczbę radnych i członków zarządu. Wybieralny przez radę rabinat, składał się z czterech podrabinów oraz pełniącego swoją funkcję dożywotnio, głównego, urzędowego rabina gminy. Sprawował on nadzór nad instytucjami religijnymi, urzędnikami wyznaniowymi (np.: mohelami), udzielał ślubów i rozwodów, prowadził modlitwy w głównej synagodze z okazji świąt żydowskich i państwowych oraz mógł przewodniczyć sądowi rozjemczemu. Przy zarządzie funkcjonowała także kancelaria gminy, sporządzająca dokumenty metrykalne. Prawo wyborcze (wybór członków rady i zarządu) przysługiwało mężczyznom zamieszkałym co najmniej od roku na terenie gminy. Granica wieku wynosiła, w przypadku prawa biernego - 25 lat, czynnego lat 30. W latach 1926 - 1939 w Lublinie wybory do władz gminy odbył się dwukrotnie - pierwsze w 1931, drugie w 1936r. W 1931r w skład rabinatu wybrano: Majera Szapiro - jako głównego rabina oraz pięciu podrabinów: Józfa Przysuchę, Lejzora Ezrę Kirszenbauma, Abrama Józefa Szlingenbauma, Jakuba Wajuryba i Szymona Wizenberga. Po śmierci w 1933r rabina Szapiro jego obowiązki przejął, i pełnił aż do 1939r Józef Przysucha. W składzie zarówno Zarządu jak i rady dominowali ortodoksi z Agudas Israel. W 1931 władza państwowe odmówiły zatwierdzenia na stanowisku przewodniczącego rady ogólnego syjonisty Marka Altena. Dopiero w roku następnym rada wybrała po raz drugi, nowe kierownictwo w którego skład weszli: ortodoks Hersz Jojna Zylber - jako przewodniczący rady i Fołkista Nison Płotkin - jako jego zastępca. W roku 1936 na przewodniczącego zarządu gminy wybrano reprezentującego Agudę Szlomo Halbersztdata, a na jego zastępcę syjonistę - rewizjonistę Salomona Kestenberga. W wyborach władz rady, jej przewodniczącym został fołkista Henryk Bekker, a wiceprzewodniczącym jeden z liderów lubelskiego Bundu - Lejba Lerer. Ludność żydowska w Lublinie, aktywnie uczestniczyła także w wyborach samorządowych, wyłaniających Radę Miasta. W okresie międzywojennym wybory odbyły się pięć razy, w latach 1919, 1927, 1929, 1934 i 1939. Rada Miasta składała się z 46 - 48 radnych, wyłaniających spośród siebie władze miasta: prezydenta, dwóch wiceprezydentów oraz pięciu ławników. Prawa wyborcze przysługiwało każdemu, bez różnicy płci, kto ukończył 21 rok życia, posiadał obywatelstwo polskie i mieszkał na stałe na terenie miasta co najmniej od 6 miesięcy. Prawo wybieralności przysługiwało osobom, które ukończyły 25 lat oraz umiały pisać i czytać po polsku. W wyborach 1919r Żydzi uzyskali łącznie 14 mandatów (30,4%), z czego 5 mandatów zdobył Bund, narodowa lista żydowska - 4, Żydzi ortodoksi - 2, Poalej Syjon - 2, ugodowa inteligencja żydowska - 1. W roku 1927 listy Żydowskie zdobyły poparcie 34% wyborców, zaś radnymi zostało 16 Żydów, 8 z Bundu, 5 z Klubu Zjednoczonego Narodowego Bloku Żydowskiego (ortodoksi i syjoniści), 2 z Fołkistów, oraz 1 z Poalej Syjon Lewicy. Dwa lata później sytuacja się powtórzyła. Również 16 mandatów radnych przypadło przedstawicielom ugrupowań żydowskich. Bund reprezentowało 9 radnych, ortodoksów - 4, zaś syjonistów - 3. W roku 1934 listy ugrupowań żydowskich poparło zaledwie 16,7% wyborców, klęskę (podobnie jak PPS) poniósł Bund zdobywając zaledwie 4 mandaty. Fołkiści i ortodoksi zdobyli 3 mandaty, zaś syjoniści tylko jeden. Ostatnie przed wybuchem wojny wybory w 1939r przyniosły radnym żydowskim 10 mandatów (20,8%). Bund reprezentowało 8 radnych, zaś ortodoksów i syjonistów po jednym. Ogółem, w pięciu radach miejskich zasiadało razem 236 radnych, z czego 67 mandatów (28,4%) przypadało radnym żydowskim. Żydowskie ugrupowanie zasiadające w radzie, nigdy nie stanowił jednolitego bloku, podporządkowały się one ogólnej linii podziału na lewicę i prawicę. Tradycyjnie radni Bundu współpracowali w radzie z radnymi PPS, natomiast ortodoksi, początkowo z Klubem Narodowym (ND - cja), a następnie z BBWR tworząc prawicę rady. Z wyższych funkcji w radzie Żydzi obsadzali zazwyczaj stanowisko, jednego, wyjątkowo dwóch ławników. Funkcję tę pełnili m.in.: ortodoks Saul Finkielsztajn, syjonista Abram Moszek Kantor, fołkista - Izrael Kacenelenbogen oraz Bela Nisenbaum z Bundu. Przedstawiciel Bundu dr Szloma Herszenhorn pełnił ponadto funkcję wiceprzewodniczącego rady. Bela Nisenbaum była rekordzistka, jeżeli chodzi o liczbę elekcji do Rady Miasta. W okresie międzywojennym była wybrana do wszystkich pięciu składów rady. Czterokrotnie wybierano Szlomę Herszenhorna z Bundu, trzykrotnie: Hersza Mendelbauma (Bund), Izraela Kacenelenbogena (fołkista), Mojżesz Zajdenman (ogólny syjonista) i Hersza Jojnę Zylbera (ortodoks). Dwukrotnie wybierani byli m.in.: ortodoks Saul Finkielsztajn, ogólni syjoniści - Maurycy Schlaf i Abram Moszek Kantor, fołkista Henryk Bekker i bundowiec Berek Krempel. Wrzesień 1939r zdekompletował struktury lubelskiej żydowskiej gminy wyznaniowej. W styczniu 1940r, zgodnie z rozporządzeniem generalnego gubernatora Hansa Franka powstała, zaakceptowana przez Niemców nowa rada żydowska - Junderat. Do Prezydium 24 - osobowej rady, weszli: Henryk Bekker - przewodniczący, Marek Alten i Salomon Kestenberg - zastępcy przewodniczącego, oraz jako członkowie: Szloma Halbersztadt i Maurycy Schlaf. Rekonstrukcja, silnie zdekompletowanej rady nastąpiła dopiero pod koniec marca 1942r, a więc już w trakcie akcji likwidacyjnej lubelskiego getta na Podzamczu. Liczbę członków Judenratu ograniczono do 12. Dotychczasowi członkowie rady (wraz z przewodniczącym Bekkerem), którzy nie znaleźli się w nowym składzie rady zostali wraz z rodzinami deportowani do Bełżca. Ostatnim przewodniczącym lubelskiego Judenratu został Marek Alten, zaś do prezydium weszli: adw. Kerszman i Kupferminc. Ostatecznie likwidacja, szczątkowego getta na Majdanie Tatarskim w listopadzie 1942r położył kres wszelkim formom żydowskiego życia polityczno - społecznego.

Adam Kopciowski