Życie religijne 1944 -1949

Z Strona o Żydach lubelskich

Powstały na początku sierpnia 1944r, Komitet Żydowski w Lublinie (aż do powstania CKŻP), w niektórych działaniach próbował pełnić rolę instytucji, w której kompetencjach znajdowały się także sprawy religii. Na posiedzeniu Komitetu, dnia 14 września 1944r, rozpatrywano sprawę lokalizacji żydowskiego domu modlitwy. Wiceprzewodniczący Lejba Arenzon proponował wyasygnować 1000 zł na uporządkowanie lokalu dawnego domu modlitwy przy ul. Bychawskiej. Propozycję tą, zaoponował Szloma Herszenhorn, stwierdzając że dla potrzeb religijnych można wydzielić odpowiedni lokal w Domu Pereca, ewentualnie w lokalu Komitetu przy ul. Rybnej 8. Ciekawe że, w początkowym okresie działalności, w miesiącach sierpniu i wrześniu nie utworzono specjalnego, wydzielonego referatu d/s religii. Dopiero w październiku, podczas reorganizacji Komitetu, w składzie rozszerzonej liczby referatów znalazł się także referat wyznaniowy. Na jego czele postawiono Lejbę Arenzona, zaś na członków wybrano: dr Mazura i Mordachaja Zonszajna. Dużym sukcesem nowo powstałego referatu było uzyskanie zgody Resortu Wyznań PKWN na mianowanie rabina Safrina Feldszuha na stanowisko naczelnego rabina. Tym samym utworzono pierwsze podstawy organizacyjne, dla tymczasowego uregulowania żydowskiego życia religijnego w kraju. Zasady reprezentowania przez Komitet lubelski interesów religijnych Żydów uległy komplikacji, po powstaniu w listopadzie 1944r Centralnego Komitetu Żydów w Polsce. Mimo umieszczenia w statucie CKŻP (art. 3 pkt. 9) formuły o zaspakajaniu potrzeb religijnych ludności żydowskiej, oczywistym było, że organizacja ta zdominowana przez partię lewicowe, była na wskroś laicka, a niektórzy jej działacze - wręcz wrogo nastawieni do religii. Początkowe wątpliwości, nurtujące niektórych działaczy zarówno CKŻP jak i Komitetu lubelskiego, dotyczące nowej polityki religijnej tych organizacji, zostały szybko rozwiane. Dnia 12 grudnia 1944r w trakcie nowej reorganizacji, struktury Komitetu lubelskiego, zlikwidowano dotychczasowy referat wyznaniowy. Na związany z tym faktem, protest Leona Szczekacza, odpowiedź dał Szloma Herszenhorn: "W Centralnym Komitecie, jak i w Komitecie Miejskim sprawy religijne i resort religijny zostają oddzielone od komitetu. Wszelkie religijne potrzeby są rzeczą prywatną i jako takie powinny egzystować jako samodzielna jednostka, nie mająca nic wspólnego z Komitetem Żydowskim. Jednakże tak jak w Centralnym Komitecie, tak i w Lubelskim znajdują się fundusze dla potrzeb religijnych i są w każdej chwili do dyspozycji". Sprawa nadzoru i reprezentowania żydowskiego życia religijnego, pozostawała w zawieszeniu aż do początku roku 1945. Dnia 6 lutego okólnikiem MAP powołano do życia żydowskie zrzeszenia religijne (równo rok później przemianowane na żydowskie kongregacje wyznaniowe), których celem jak głosił dokument było: "umożliwienie obywatelom wyznania mojżeszowego swobodnego wykonywania ich praktyk religijnych, zgodnie z art. 111 Konstytucji". Kongregacje wyznaniowe, posiadające rozbudowaną strukturę wewnętrzną i terenową, stały się, (obok CKŻP), drugą ogólnokrajową instytucją prawną, zrzeszającą ludność żydowską i niosącą jej pomoc. W okólniku MAP, określono zasady funkcjonowania i strukturę organizacyjną kongregacji. Na jej czele, tworząc władzę centralną, stał Komitet Organizacyjny, w skład którego wchodzili najbardziej szanowani rabini oraz przedstawiciele zarządów terenowych. Organem wykonawczym Komitetu była trzyosobowa Egzekutywa, zaś organem opiniodawczym w sprawach religii i kultu była Naczelna Rada Religijna, złożona z trzech rabinów. Jej organem doradczym, była składającą się z dziesięciu starszych rabinów -Rada Rabinów. Prawo do założenia kongregacji terenowej miała grupa złożona z co najmniej 10 osób (niezbędny do modłów minjan). W kongregacjach do 100 osób, zarządy składały się z pięciu członków, a powyżej stu osób -z jedenastu. Kongregacja lubelska, zorganizowana została prawdopodobnie tuż po uregulowaniu zasady funkcjonowania kongregacji w lutym 1945r, a regulacja ta objęła prawdopodobnie już wcześniej zorganizowane w mieście życie religijne. Niestety, poza jedynym wyjątkiem, dokumenty i akta wytworzone przez lubelską kongregację nie zachowały się w archiwach. Problem odtwarzania charakteru, żydowskiego życia religijnego w powojennym Lublinie, jest spośród wszystkich zagadnień ujętych w tej pracy, zadaniem najtrudniejszym. Jedyną bazą źródłową ilustrującą temat, są w zasadzie jedynie wyrywkowe informację zawarte w dokumentach lubelskich komitetów żydowskich podległych CKŻP. Pierwsza wzmianka o działalności kongregacji, w tych dokumentach pojawia się w sierpniu 1945r w trakcie obchodów "Tygodnia Majdanka", w których aktywnie brał udział lubelski WKŻ. Członkowie Komitetu postanowili wtedy, zwrócić się z prośbą o odprawienie "Hazkore" za Żydów pomordowanych w obozie. Ogółem kongregacja w Lublinie, podobnie jak inne terenowe kongregacje, uczestniczyła i organizowała stronę religijną ważniejszych uroczystości żydowskich w mieście (np.: Zjazdu Żydów lubliniaków we wrześniu 1947r), organizowała, zazwyczaj we współpracy z lokalnym Ziomkostwem lubelskim różne obchody i imprezy, opiekowała się cmentarzami żydowskimi, dokonywała ekshumacji zwłok osób zamordowanych przez Niemców oraz uczestniczyła w organizowaniu żydowskich obchodów rocznicowych (np.: rocznica zagłady lubelskiego getta). Siedzibą kongregacji była kamienica przy ul. Lubartowskiej 8, mieszcząca obok lokali biurowych, także prowadzoną przez kongregacje rytualną stołówkę oraz prywatne mieszkania pracowników. W kamienicy tuż obok (Lubartowska 10) mieściła się podległa kongregacji, jedyna lubelska synagoga. W połowie 1947r, kongregacja liczyła ok. 15 płatnych pracowników. Oprócz pięciu wymaganych statutem członków zarządu (świadczy to o nieprzekraczającej 100 osób liczbie wiernych), kongregacja zatrudniała także pracowników administracyjnych, w tym także Polaków. W latach 1947 -1948 stanowisko przewodniczącego lubelskiej kongregacji pełnił Hersz Zylbersztajn, zaś sekretarza, zamieszkały przy ul. Lubartowskiej 40 -Joel Fuksman. W tych latach także jako pracownicy figurują: buchalter Chaim Goldberg (zam. Lubartowska 18), rzezak Icek Borensztejn (zam. Lubartowska 8), magazynier Ber(l) Kawa (zam. Lubartowska 10), intendent Izrael Zylbersztajn (zam. Lubartowska 19), kucharka Cyrla Cukier (zam. Dom Pereca), kucharka Fela Blank (zam. Dom Pereca) oraz Icek Fiszer (zam. Lubartowska 8), Jankiel Tenenbaum (zam. Ul. Staszica), Mordechaj Mendelsohn (zam. Lubartowska 40/20), Sura Leder (zam. Lubartowska 8), Abram Rozensztejn (zam. Lubartowska 8), Róża Arensztajn i M. Sztajgman. Kongregacja zatrudniała także, jako pomoce kuchenne Polki: Marię Mac(z)kowską oraz Krystynę Pawłowską. Wspólną inicjatywą lubelskiej kongregacji i WKŻ było przeprowadzenie połączonymi siłami w kwietniu 1947r tzw. akcji macowej czyli połączonego z bezpłatnym rozdawnictwem macy, spisem zamieszkałych w mieście Żydów. Niestety, już po zakończeniu akcji stosunki pomiędzy kongregacją a WKŻ gwałtownie się pogorszyły. Pozostałą, niewykorzystaną w akcji macę WKŻ postanowił podzielić w proporcjach 2/3 dla Komitetu i 1/3 dla kongregacji. Podział ten, nieodpowiadający kongregacji (domagała się podziału po połowie), stał się właśnie przyczyną konfliktu. W skali ogólnopolskiej Komitet Organizacyjny kongregacji wyznaniowych podjął próby nawiązania współpracy z CKŻP już w maju 1946r. Główna ideą, przyświecającą obydwu układającym się stronom, była chęć stworzenia jednej organizacji reprezentującej społeczeństwo żydowskie w Polsce. Przez ponad dwa lata trwały pertraktacje, bardzo trudne, ze względu na odmienny charakter obu organizacji. Ostatecznie, na plenarnym posiedzeniu Komitetu Organizacyjnego kongregacji w dniu 1 czerwca 1948r postanowiono przystąpić do CKŻP. W dniach 9 -10 sierpnia 1949r podczas Ogólnokrajowego Zjazdu Delegatów żydowskich kongregacji w Polsce, w związku z wstąpieniem do struktur CKŻP, kongregacje zrzeszyły się w nową organizację religijną: Związek Religijny Wyznania Mojżeszowego w Polsce. W omawianych transformacjach brała zapewne udział także kongregacja w Lublinie.

Adam Kopciowski