Życie kulturalne w dwudziestoleciu między wojennym

Z Strona o Żydach lubelskich

Stare i bogate, sięgające okresu wieków XVI i XVII, kulturalne tradycje żydowskiego Lublina, stawiły miasto pośród najznakomitszych ośrodków kultury żydowskiej w Polsce. Lublin w tym okresie był miejscem obrad Waad Arba Aracot (Sejmu Czterech Ziem), stanowiącego organ reprezentujący polskie żydostwo. Tutaj także, funkcjonowała słynna, znana poza granicami Rzeczypospolitej jesziwa. Splendoru miastu dodawała działalność w nim wielu wybitnych rabinów i uczonych (Szloma Szahna, Salomon Luria) oraz ożywiona działalność drukarni żydowskich Okres lat 1918 -1939 przyniósł kulturze i oświacie lubelskich Żydów największe w dotychczasowej historii tego środowiska zróżnicowanie. Aktywność w tej dziedzinie przejawiały wszystkie środowiska i grupy żydowskie, gmina wyznaniowa, partie żydowskie, organizacje społeczne itp. Kultura żydowska tego okresu charakteryzowała się wielostronnością oraz szerokim spektrum przekonań, postaw i ideologii. Z pewnością, właśnie owa różnorodność stanowiła o jej bogactwie i kolorycie. Dziedzina, której rozwój i działalność, zarówno w formie organizacyjnej jak i charakterze światopoglądowym, zależna była od wielu środowisk, była żydowska oświata. Najstarszym typem szkoły elementarnej, były chedery przeznaczone dla dzieci w wieku 5 -12 lat. Miały one charakter szkół wyznaniowych i tradycyjnie cieszyły się poparciem religijno -ortodoksyjnej części społeczeństwa żydowskiego i reprezentujących je partii politycznych (zwłaszcza Agudy). W roku 1924 zalegalizowana w Lublinie 30 tego rodzaju placówek. W ogromnej większości były to zakłady małe jednoizbowe, z przeciętna liczbą uczniów od 15 do 25 osób i jednym nauczycielem. Prawie wszystkie były przeznaczone dla chłopców, jeden miał charakter koedukacyjny i jeden żeński ("Bejs Jakow"). W okresie dwudziestolecia międzywojennego w Lublinie funkcjonowały cztery żydowskie szkoły powszechne (wszystkie prywatne). Do szkół tych uczęszczały wyłącznie dzieci żydowskie, a personel nauczycielski składał się także jedynie z Żydów. Nauka odbywała się zgodnie z aktualnym programem nauczania szkoły polskiej zaś jedynymi różnicami (w stosunku do szkoły polskiej) była nauka religii oraz historii Żydów. Szkoły tego typu funkcjonowały w Lublinie: przy ul. Lubartowskiej 24 (Szkoła Żeńska nr 4 im. Adama Mickiewicza -kierowniczka Lea Mandelkern ), przy Lubartowskiej 18 (Szkoła Żeńska nr 5 Elizy Orzeszkowej -kierowniczka Sznajdla Statman) , przy Karmelickiej 3 ( Szkoła Żeńska nr 24 im Mateusza Buttymonowicza -"kierowniczka : Paulina Borawska) i przy Zamojskiej 29 ( Szkoła męska nr 28 im St. Jackowicza -kierownik Izrael Elwer). Instytucjami koordynującymi działalności żydowskich szkół oraz zrzeszającymi ich nauczycieli były: powstały w 1924r lubelski oddział Zjednoczenia Szkół Żydowskich oraz założony w 1927r Związek Zawodowy nauczycieli Żydowskich Szkół Powszechnych w Lublinie. Funkcje przewodniczącego drugiej organizacji pełnili kolejno: Natan Turkieltaub, Mojżesz Fisz i Izaak Brodwajn. Pierwsza ogólnokształcąca, średnia szkoła żydowska w Lublinie, założona została przez Szymona Szpera w 1916r. W zasadzie były to dwie szkoły, gimnazja żeńskie i męskie mieszczące się jednak w jednym gmachu przy ul. Zamojskiej 12 oraz posiadające jedna dyrekcję i tych samych nauczycieli. W roku 1919 po śmierci założyciela, kierownictwo szkoły przejęła wdowa po nim Róża Szperowa. Oba gimnazja połączono w jedną szkołę ostatecznie w roku 1924, tworząc klasy koedukacyjne. Nękane problemami materialnymi gimnazjum zostało zamknięte w 1933r. Część młodzieży dotychczas uczęszczającej do gimnazjum przejęta została przez nowo powstałe gimnazjum "Kultura" utworzone przez byłego pracownika gimnazjum Szperowej Chaima Glasberga. W roku 1919 Towarzystwo Zakładania Szkół Żydowskich w Lublinie otwarło dwa gimnazja o profilu humanistycznym: męskie (przy ul. Niecałej 3) oraz żeńskie (przy ul. Radziwiłłowskiej 5). Personel pedagogiczny w obu szkołach była taki sam. Obowiązki dyrektora pełnili kolejno: Abram Lipman, Szymon Herman, inż. Jakub Szapiro, dr Joachim Reinhold, Abram Zylberszyc Pasterniak. Rolę integrująca nauczycieli żydowskich gimnazjów Lublina spełniał Związek Zawodowych Nauczycieli średnic Szkół Żydowskich w Polsce. Oddział lubelski organizacji mieścił się przy ul. Nowej 21, w 1934r liczył 25 członków, zaś na jego czele stała Sara Uberallówna. Chlubą ortodoksyjnej części społeczeństwa żydowskiego była, otwarta w 1930r wyższa szkoła rabinacka Jeszywas Chachmej Lublin. Inicjatorem i pomysłodawcą założenia w Lublinie uczelni talmudycznej był rabin Majer Szapiro. On też został pierwszym rektorem uczelni. Po śmierci w 1933r, jego miejsce zajął rabin Szloma Ajger. Jeszybot był zakładem kierowanym kolektywnie. Jego najwęższą władzę stanowił Kolegium Rabinów, składające się z najwybitniejszych znawców nauki talmudycznej w kraju. Kolegium ze swojego składu wybierało rektora. Sprawami administracyjnymi uczelni zajmowała się Rada Administracyjna, której głównym zadaniem było opracowywanie budżetu. Pierwsze uroczyste wręczenie dyplomów uczelni 50 jej absolwentom odbyło się w lutym 1934 r. Uczelnia funkcjonowała do wybuchu wojny. Po wkroczeniu Niemców do Lublina jej gmach zajęty został przez wojsko i urządzono w nim szpital dla rannych żołnierzy niemieckich. Ciekawy los spotkał, niezwykle bogaty księgozbiór Jeszybotu. Jego część tuż po wybuchu wojny została spalona, część zdewastowano, zaś resztę tj. ok. 22 tys. tomów i ok. 10 tys. tomów czasopism zgromadzono w utworzonej przez władze niemieckie w 1940 r. tzw. Staatsbibliothek, centralnej bibliotece zlokalizowanej w gmachu biblioteki im. H. Łopacińskiego przy ul. Narutowicza. Po zakończeniu działań wojennych część zbioru przejął Komitet Żydowski w Lublinie. Następnie zbiór ten ( zaledwie ok. 180 tomów) znalazł się w posiadaniu lubelskiego oddziału Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej. Obecnie znajduje się w -Izbie Pamięci Żydów Lublina" Część zbioru Jeszybotu, z biblioteki im. H. Łopacińskiego przeszła także w posiadanie biblioteki KUL W międzywojennym Lublinie, silnie rozbudowana była żydowska oświata pozaszkolna. Organizacje kulturalno -oświatowa, przeznaczona dla młodzieży i dla dorosłych organizowane i prowadzone były w większości przez żydowskie partie polityczne. W roku 1926 w Lublinie zarejestrowano sześć tego typu organizacji. Były to : Towarzystwo "Tomchaj Nejflim", Towarzystwo "Zakoren Hames" , Stowarzyszenie Biblijne im. Szalom Alejchema, Towarzystwo Popierania Biednych Uczących się Dzieci Żydowskich, Towarzystwo Kursów Wieczorowych dla Robotników z siedzibą w Warszawie, oddział w Lublinie, Żydowskie Stowarzyszenie Kulturalno -Oświatowe "Tarbut" w Polsce, oddział w Lublinie. W roku 1928 powstało : Towarzystwo Kulturalno -Oświatowe "Jabsze", w 1930 Towarzystwo Kulturalno -Oświatowe "Freiheit" a w 1935 r. Stowarzyszenie "Kultur -Lige" Wśród inteligenckiej młodzieży żydowskiej, dużą popularnością cieszyło się Zrzeszenie Akademików Żydów skupiające głównie absolwentów żydowskich szkół średnich o poglądach lewicowych. Jego kolejnymi prezesami byli: Michał Bromberg i Józef Szpiro. W latach 20 "stych, aktywne w organizowaniu odczytów i prelekcji były: Klasowy Związek Zawodowy i Żydowski Uniwersytet Ludowy. Cykle wykładów, zwłaszcza o tematyce literackiej oraz popularno -naukowej (głównie medycyna) odbywały się w obszernym, mogącym pomieścić 800 osób lokalu przy ul. Lubartowskiej 24. Wśród prelegentów znajdowali się: wykładający o literaturze: prof. Ferkaut, dr M. Wojchert, prof. Rajcha, wykładający z zakresu psychologii i medycyny: dr Zajfen, dr Kornelsztajn, dr Mandelbaum, dr Herszenhorn, prof. Łozowski, dr Płotkin i inni. Popularnością cieszyły się także organizowane co pewien czas wystawy. Wystawy artystyczne i malarskie organizowało Żydowskie Towarzystwo Krzewienia Sztuk Pięknych. Pewną forma życia kulturalnego, były organizowane w salach Wałachmana i Kohla (obydwie na Starym Mieście) zabawy taneczne. Począwszy od 1916r (pierwsza wzmianka) funkcjonował w Lublinie zawodowy teatr żydowski "Panteon", mający swoją siedzibę na Starym Mieście, u zbiegu ulic Jezuickiej i Dominikańskiej. Właścicielem teatru przez okres całego dwudziestolecia międzywojennego był Polak Romuald Makowski. Teatr nie posiadał stałego zespołu aktorskiego, występujący w nim artyści byli aktorami kontraktowymi zatrudnionymi na określony okres czasu bądź określoną ilość przestawień. Umowy z aktorami zawierał impresario, którego funkcję pełnili: Pejsach Lejchter oraz Sumer Trachtenberg.. Teatr zatrudniał stałego reżysera, którym był Jakub Waksman. Repertuar teatru był zazwyczaj repertuarem lekkim, choć wystawiano także klasykę światową: Moliera, Ibsena, Dostojewskiego, Tołstoja oraz literaturę żydowską, zwłaszcza Szolem Alejchema. Na scenie teatru występowały znane trupy: wileńska trupa ("The Wilne Trupy"), trupa "Kamień", trupa "Bułow", trupa "Kompanijec". Pewna część społeczeństwa żydowskiego uczestniczyła także w ogólnomiejskim, czy też polskim życiu kulturalnym. Uczęszczano do popularnych kin lubelskich (właścicielami kilku z nich byli Żydzi), w bardziej ograniczonym stopniu do teatrów, na wystawy, odczyty itp. Część zasymilowanej inteligencji żydowskiej utrzymywała bliskie, także kulturalne stosunki z inteligencją polską.

Adam Kopciowski