Życie kulturalne 1945 - 1945

Z Strona o Żydach lubelskich

Wraz z odpływem z Lublina na początku 1945r centralnych organizacji żydowskich oraz rozwojem lokalnego życia społeczno -politycznego w mieście, życie kulturalne lubelskich Żydów uległo pewnej stabilizacji. Przedsięwzięcia kulturalne organizowały przede wszystkim Miejski Komitet Żydowski (do sierpnia 1945r) oraz WKŻ. Również obecne w mieście partie polityczne, we własnym zakresie i własnymi środkami prowadziły : imprezy kulturalne, świetlice, kluby młodzieżowe, kolportaż prasy a nawet projekcje filmowe. Często organizowane imprezy, obchody rocznicowe itp. wiązały się ściśle ze specyfikąprzeprowadzającej je organizacji. I tak np.: Komórka PPR świętowała corocznie obchody 1 maja, rocznicę wybuchu rewolucji październikowej, rocznicę powstania PPR, . natomiast np.: Poalej Syjon Lewica -obchody rocznicy urodzin i śmierci Bera Borochowa, rocznicę utworzenia partii. Ze względu na swój wielopartyjny charakter zarówno Miejski Komitet Żydowski jak i WKŻ, organizowały zazwyczaj obchody które były do zaakceptowania przez wszystkie wchodzące w ich skład partie. Odwołano się do idei i wydarzeń ważnych dla ogółu Żydów, bez względu na orientację polityczną(np.: rocznica powstania w getcie warszawskim, obchody rocznic urodzin i śmierci klasyków literatury żydowskiej itp.). Wszakże często i w takich wypadkach zdarzały się zgrzyty i nieporozumienia (np.: wywieszenie przez syjonistów w sali w której się odbywały obchody 3 rocznicy ogłoszenia Manifestu Lipcowego, flag biało -niebieskich). Niestety oprócz Komórki PPR, pracę w dziedzinie kultury, żydowskich partii politycznych, ze względu na brak, materiałów źródłowych nie sąmożliwe do zobrazowania. Miejsce, gdzie od połowy 1945r Miejski Komitet Żydowski i WKZ organizowały ogólnożydowskie imprezy kulturalne była odrestaurowana sala teatralna Domu Pereca. W grudniu 1945r sekretarz WKŻ Perelsztejn, podsumowując pracę Komitetu za rok 1945 stwierdził m.in.: "Dla(...) urządzenia sali teatralnej Domu Pereca zostały obstalowane, i sąjuż w użytku (...) ławki z oparciem, wieszaki, biurka, szafy oraz inne rzeczy." Pierwszązorganizowanąw odrestaurowanej sali imprezą, był urządzony 18 marca 1945r o godz. 15.30 "Wieczór słowa i pieśni". Organizatorem przedsięwzięcia był prowadzony przez R. Zygielbauma, Referat Kultury i Sztuki przy Komitecie Żydowskim w Lublinie. Oprócz samego Zygielbauma, wzięli w nim udział także artyści: Diana Blumenfeld, Dydio Epsztejn i Rabinowicz. Pierwsząuroczystościąrocznicową, zorganizowanąw sali teatralnej Domu Pereca były obchody 2 rocznicy wybuchu powstania w getcie warszawskim, odbyła się ona o godz. 15.00, 19 kwietnia 1945r udział w niej wzięli: Diana Blumenfeld, Zygielbaum, Epsztajn, Elizerowicz, Melodysta i inni. Dnia 3 czerwca 1945r w sali teatralnej odbyła się akademia z okazji 29 rocznicy śmierci Szaloma Alejchema. Dużąaktywność wykazało środowisko lubelskich Żydów w zorganizowanym w dniach 21 -28 sierpnia 1945r "Tygodniu Majdanka". Szczególnie aktywny był delegowany przez WKŻ do Komitetu obchodów Samuel Szpiro. Wygłosił on, w trakcie głównych obchodów w obozie, okolicznościowe przemówienie w imieniu ocalałych Żydów. Po zakończeniu oficjalnych, państwowych uroczystości, Komitet Żydowski postanowił zorganizować uroczystości żałobne na terenie obozu o charakterze jedynie żydowskim. Dnia 31 sierpnia postanowiono wyasygnować 50 tys. zł na rozpowszechnienie nalepek "Dar na budowę muzeum na Majdanku". Tego dnia także zwrócił się do Kongregacji Wyznaniowej z prośbąo odprawienie "Hazkore" za dusze zamordowanych oraz urządzić 4 września o godz. 18.00 na terenie obozu akademię ku czci zamordowanych Żydów. W skład Komisji która miała zająć się technicznym przygotowaniem uroczystości wybrano: Borysa Baucha, Katzman, Tuszmana, Izralewicza i Waldemana. Polecono jej także (z ramienia WKŻ) umieścić pod obozowym krematorium, wieniec ze wstęgami w języku polskim i żydowskim. Oprócz poważnych, czy też żałobnych uroczystości WKŻ organizował imprezy typowo rozrywkowe. O jednej z nich w 1945r informował "Sztandar Ludu": "W sobotę 14 lipca odbędzie się o godzinie 8 wieczór zabawa taneczna w Domu Pereca (ul. Czwartek 4a). Orkiestra jazzowa, bufet obfity. Przedsprzedaż biletów w lokalu Komitetu Żydowskiego przy ul. Rybnej 8, w dzień zabawy, na miejscu". Z nowych, kulturalnych placówek utworzonych przez WKŻ najważniejsząbyła biblioteka żydowska. Na początku października 1945r na pomieszczenia biblioteki wydzielono pokoje nr 8, 9 i 10 w Domu Pereca. Bibliotekę zorganizowano na początku 1946r, zaś brak zupełnie informacji skąd sprowadzono do niej książki. Być może pewnączęść zbiorów biblioteki stanowiły wspomniane wcześniej książki sprowadzone do Lublina z Białegostoku. Pomyślnie natomiast doprowadzono do końca rozmowy z biblioteka przy ul. Narutowicza w sprawie przekazania Komitetowi Żydowskiemu części zbiorów Jesziwas Chachmej Lublin. Odzyskane żydowskie księgi religijne oddano do dyspozycji Żydowskiej Komisji Historycznej w Lublinie. Po przenosinach CŻKH do Łodzi, w Lublinie powstał pierwszy oddział centrali, Wojewódzka Żydowska Komisja Historyczna. W marcu 1945r pracowali w niej: G. Taffet, N. Blumenthal i Lewinówna. Wraz z upływem czasu WŻKH w Lublinie podupadła organizacyjnie i finansowo. W maju 1947r przewidziano w niej etat tylko dla jednej pracownicy Ireny Gogołowskiej. W sierpniu 1945r w lokalu Komitetu Żydowskiego przy ul. Krakowskie Przedmieście 60 utworzono Klub dla inteligencji żydowskiej, gdzie "inteligencja żydowska mogła by spędzić kilka przyjemnych godzin przy grze, prasie krajowej i zagranicznej, gdzie by równocześnie był bufet". WKŻ, począwszy od 1945r rozwinął szerokądziałalność w dziedzinie oświaty. Od jesieni tego roku ruszyła przy ul. Wyszyńskiego 3 żydowska szkoła powszechna (patrz podrozdział następny). Pracownicy szkoły prowadzili (w 1948r) kursy wieczorowe dla młodzieży. Nie powiodła się natomiast w 1946r próba zorganizowania przy współpracy nauczycieli szkoły powszechnej (wniosek Szyldkrauta) Uniwersytetu Ludowego. W spisie będących na utrzymaniu WKŻ w 1948r znaleźli się następujący pracownicy kulturalni: Socha Małgorzata -kierownik pawilonu na Majdanku oraz Lejba Szyfer. Niestety zupełnie brak informacji na temat działalności podległych tym osobom placówek. W roku 1948 WKŻ opłacał także z funduszów przeznaczonych na kulturę dozorcę cmentarza żydowskiego w Chełmie. Pod koniec roku 1947, wzorem sytuacji ogólnopolskiej, z pod kompetencji WKŻ w Lublinie wyjęte zostały sprawy kulturalne. Powierzono je nowo powstałemu ( w Warszawie w listopadzie 1947r) Żydowskiemu Towarzystwu Kultury. W Lublinie siedzibą Towarzystwa był Dom Pereca, zaś jego sekretarzem Jakub Safiander, który jednocześnie "honorowo" pełnił funkcję sekretarza przy WKŻ. Towarzystwo przejmując sprawy kulturalne od WKŻ (sprawę ułatwiło odejście w 1948r z WKŻ dotychczasowego referenta kultury i szkolnictwa Arona Nisenbauma), przyjęło jednocześnie znajdujące się w Domu Pereca: bibliotekę i salę teatralną. W czerwcu 1949r jedynymi wydatkami z funduszu kultury WKŻ były pensje dla pracownicy pawilonu żydowskiego na Majdanku i dozorcy cmentarza żydowskiego w Chełmie.

Adam Kopciowski